كەناڵی ئەلحوڕەی ئەمەریكی، چاوپێكەوتنێكی لەگەڵ باڵوێز ڕایان كرۆكەر باڵوێزی پێشووی ئەمەریكا لە عێراق و چەند وڵاتێكی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست كردووە، تێیدا دووپات لەوە دەكاتەوە كە سەرەڕای زۆری هەوڵەكان بۆ گەیشتن بە ڕێككەوتن، بەڵام زەوینەیەكی هاوبەش بۆ گفتوگۆكردن لە ئارادا نییە و شكستی دانوستاندن و گفتوگۆكان چاوەڕوانكراو بوو، ئەم گفتوگۆیانە بەشێوەیەكی كاتی گرژییەكان دەوەستێنن، بەڵام ناتوانن كۆتاییان پێ بهێنن و ئارامی و جێگیری بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بگێڕنەوە، چونكە بنەمای جێگیری و ئارامی ناوچەكە بە زەبری هێزە، نەك بە زەبری یەكڕیزی و یەكگرتوویی وڵاتانی ناوچەكە لەگەڵ یەكتر.
لەیلا بەزی: ئەمڕۆ باڵوێز ڕایان كرۆكەر یەكێك لە دیارترین و ئەزمووندارترین دیپلۆماتكارانی ئەمەریكایە كە دەیان ساڵە لە لبنان و عێراق و ئەفغانستان و پاكستان خزمەت دەكات، لەگەڵمانە بۆ تێگەیشتن و ڕوونكردنەوەی ئەو گۆڕانە خێرایی دەسكەوتی ماوە كورت بۆ تەڵەی ماوە درێژ و بەردەوام دەكات.
لە دیدارت لەگەڵ ڕادیۆی ئێن پی ئاڕ دووپاتت لەوە كردەوە كە هیچ شتێك لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە كردەیی كۆتایی نایەت و ئاگربەستی نێوان ئەمەریكا و ئێران درێژە ناكێشێت، ئێستە دوای بە بنبەست گەیشتنی گفتوگۆكان لە ئیسلام ئاباد، ئایا ئەو ئاراستەیە لە سەرەتاوە پێشبینی كراو بوو؟
رایان كرۆكەر: بەڵێ، ئەمە شۆكهێنەر نەبوو، دانوستاندنەكان هیچ پێشڤەچوونێكی ڕاستەقینەیان لێ نەكەوتەوە، چونكە ئەجێندای هەردوولا بە تەواوی دژ بە یەك بوو و هیچ زەوینەیەكی هاوبەش نییە و هەر كەسێك چاودێریی دۆخی ناوچەكە بكات، بەو ئەنجامە دەگات كە دانوستاندنەكان بە هیچ ئەنجامێك ناگەن، وەك ئەوەی كە ڕووی دا، پێوەندیی ناڕاستەوخۆ و بەردەوام بوونی هەیە، من دڵنیام لەوەی پاكستانییەكانیش بە چالاكی لەو ناوەندە دەمێننەوە، یان وڵاتانی تری ناوەندگیر ڕۆڵ دەگێڕن، بەڵام ئێستە هیچ دەرچەیەك ڕزگاربوون لەو دۆخە لە ڕێی دیپلۆماسی نابینم.
لەیلا بەزی: لەگەڵ بە بنبەست گەیشتنی دیپلۆماسییەت، ئەمەریكا فشارەكانی لە گەرووی هورمز توند كردووە و لە ڕووی سەربازییەوە لە ناوچەكە زیاتر بڵاوە دەكات، ئایا ئەمە خۆدەرخستنە یان سەرەتای دەركەوتنەوەی ململانێیەكی فراوانترە لەگەڵ ئێران؟
رایان كرۆكەر: ئەگەری گەورەی ململانێی فراوان نابینم، سەرەڕای ئەوەی بە دڵنیاییەوە ئەو دۆخە بە ئاڵۆزی دەمێنێتەوە و ژمارەیەكی زۆر ڕەگەزی گۆڕاوی دەبێت و گۆڕانكاریی بەردەوام لە هەڵوێستی یاریكەرە سەرەكییەكان دروست دەبێت، بە تایبەت ئەمەریكا و ئێران و دواتر ئیسرائیل، لەبەرئەوە دەكرێ هەر شتێك ڕوو بدات، بەڵام ئاڵۆزی و گرژی زیاتر نابینم و ئەمە سیناریۆیە بە دوور دەزانرێت. بردنی هێزی مارێنز و لیوای 82ی پەڕەشووتەوانەكان، ئەو هێزانە بەسن بۆ وەشاندنی گورزی خێرا لەسەر دوورگە یان هاوشێوەی، بەڵام بەس نین بۆ داگیركردنی هەر شوێنێك، لەو بڕوایەشدام كە سەرۆك ترەمپ نایەوێ ململانێكان فراوان بكات، دەبینین كە دواتر چی ڕوو دەدات. ژمارەیەك سیناریۆ ئەگەری ڕوودانیان هەیە، بەڵام پێشبینی و هیوا بۆ ئەوە ناخوازم كە هێرشی وشكایی فراوانی ئەمەریكا بۆ سەر ئێران دەست پێ بكات.
لەیلا بەزی: لە چەند دەیەی ڕابردوودا ئەمەریكا ئاسایشی كەنداو و وڵاتانی كەنداوی دەستەبەر دەكرد، بەڵام ئێستە كە هاوسەنگیی هێز لە ناوچەكە گۆڕاوە و گرژی و ئاڵۆزییەكان لە گەرووی هورمز چڕ بوونەتەوە، ئایا واشنتن ئەو ڕۆڵەی لە دەست داوە؟ یان ئێران وەك كارتێكی فشار ئەو ڕێڕەوە ئاوییە بەكار دەهێنێت؟
رایان كرۆكەر: لەبارەی وڵاتانی عەرەبی لە كەنداو، وەك سعوودیە و ئیمارات و قەتەر و كوێت و بەحرێن و عومان، بژارەی زۆریان لە بەردەست نییە و ناتوانن لە ئەمەریكا دوور بكەونەوە، بە پێچەوانەوە پێویستە لە ڕووی تەناهییەوە زیاتر پشت بەخۆیان ببەستن، لەگەڵ ئەوەیشدا پاشەكشە لە پێوەندییەكانی نێوان ئەمەریكا و وڵاتانی عەرەبی لەو ناوچەیە بەدی ناكەم و شتی لەمجۆرە بوونی نییە.
خاڵێكی جێی سەرنج كە پێویستە چاوی لێ بكەین ئەوەیە، لەگەڵ بەردەوامبوونی گەمارۆی ئەمەریكا بۆ سەر گەرووی هورمز، ئایا هێزی دەریایی وەك ئیمارات و سعوودیە، كەشتییەكانیان بۆ یارمەتیی ئەمەریكا و سەپاندنی ئەو گەمارۆیە ڕەوانە دەكەن؟ تا ئێستە كاری لەم چەشنەیان نەكردووە، من چاودێری دەكەم كە ئەگەر ئەوان بەشدار بن لەگەڵ ئەمەریكا و هێزەكانیان بۆ پشتیوانی ئەمەریكا بەكار بهێنن، تا پەستانی زیاتر لەسەر ئێران دروست بكرێت. ئەو وڵاتانە تا ئێستە هەڵوێستی بەرگرییان هەبووە و بەشدارییان لە گەمارۆدانی ئێران ڕەوتی بەرگری دەگۆڕێت، ئەمەیش ئاماژەیەكی زیاتر بە ئاراستەی كۆتاهێنان بە ململانێكان و دەستپێوەگرتنی وڵاتانی كەنداو بە گەرووی هورمز كە لایەكی گەرووەكە بریتین لە وڵاتانی كەنداو.
لەیلا بەزی: باڵوێز تۆ لە ئیسلام ئاباد لە كاتی مانۆری ستراتیج و ئاڵۆز كارت كردووە، ئەمڕۆ پاكستان خۆی وەك ناوەندگیرێكی بێلایەن لە نێوان تاران و واشنتن خستووەتەڕوو، لە هەمان كاتدا چەكی زیاتری خۆی بە سعوودیە و سوودان دەفرۆشێت، ئایا ئەم گۆڕانە قووڵایی ستراتیجی بۆ گاڵتەپێكردنی ستراتیجی ناگۆڕێت؟ مانای ئەوە چییە كە سعوودیە بۆ كڕینی چەك ڕوو لە پاكستان دەكات لەبری ئەوەی چەك لە ئەمەریكا بكڕێت؟
رایان كرۆكەر: پاكستان بەرژەوەندییەكی سەرەكیی لەو دۆخە هەیە، ئەویش پتەوكردنی زیاتری پێوەندییەكانیەتی لەگەڵ حكوومەتی ترەمپ و ئەمەریكا، ساڵی ڕابردوو بینیمان چی ڕووی دا كاتێك ڕووبەڕوبوونەوە لە نێوان هیند و پاكستان ڕووی دا، دەستوەردانی خێرایی ئەمەریكا وایكرد ململانێكان پەرە نەستێنن، دواجاریش باشبوونی زیاتری پێوەندییەكانی نێوان هەردوو وڵاتی بە دوای خۆیدا هێنا.
سوپاسالاری پاكستان بەمدواییە سەردانێكی دۆستانەی بۆ واشنتن ئەنجام دا و لەگەڵ سەرۆك ترەمپ كۆبووەوە، ئەوان بە وریاییەوە جووڵەكانی خۆیان دەكەن و دەیانەوێ ئەو ململانێیە بكەن بە دەرفەتێك بۆ بەهێزكردنی زیاتری پێوەندییەكانیان لەگەڵ واشنتن، بەهەمانشێوەی دەستوەردانی ئەمەریكا لە ململانێی نێوان هیند و پاكستان، ئەوانیش ڕۆڵی ناوەندگیر بگێڕن و گرژییەكە كۆتایی پێ بهێنن. حكوومەتی ترەمپ سوپاسگوزاری ڕۆڵی پاكستانە، جیا لەوەیش پاكستان پێوەندییەكی تۆكمە و درێژەی لەگەڵ سعوودیە هەیە و لە نێوان هەردوو وڵات ڕێككەوتنی بەرگری هاوبەش بوونی هەیە، كە سعوودیە تا ئێستە ئەو ڕێككەوتنەی چالاك نەكردووە، پاكستان هیوا دەخوازێت كە ئەوە هەرگیز ڕوو نەدات.
لەیلا بەزی: ئایا پاكستان بەهەمانشێوە بارگرانی نییە بۆ سەر واشنتن، چونكە زانیارییەكان پشتڕاستی ئەوە دەكەنەوە كە چەك بە سوپای نیشتمانیی لیبیا دەفرۆشێت، ئەمە پێچەوانەی بەرژەوەندییەكانی ئەمەریكا نییە؟ یان پاكستان زێدەڕۆیی لە بەهای هەوڵە دیپلۆماسییەكانی خۆی دەكات و لەلایەكی ترەوەیش گرێبەست و دەستەوارەی فرۆشتنی چەك لەگەڵ هەر شوێنێك بیەوێ، واژوو دەكات؟
رایان كرۆكەر: ئەو پێوەندییە پتەوە بەهێزتر و قووڵتر دەبێتەوە، ئەو حكوومەتەی ئێستە سەرنجی زۆر لەسەر ئەوە نییە كە كێ چەك دەفرۆشێ و بۆچی دەیفرۆشێتە لیبیا و ئەمە جێی بایەخ نییە، پاكستان پێویستی بە پشتیوانی ئەمەریكایە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی هیندستان، بەهەمانشێوە بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ تاڵیبان لە ئەفغانستان، ئەمە وەك دەرفەتێك دەبینێ بۆ بەهێزتركردنی پێوەندییەكان لەگەڵ واشنتن.
لەیلا بەزی: باڵوێزانی ئیسرائیل و لبنان لە وەزارەتی دەرەوە ئەمڕۆ كۆ دەبنەوە، ئامانجی كۆبوونەوەكە وەستاندنی جەنگە نەك گەیشتنە ڕێككەوتنی ئاشتی، ئایا هەنگاوێك بەرەو ئارامی لەو دۆخە دەبینێت، یان تەنیا ڕێكارێكی كاتییە و هەژموونی ئێران بە بەردەوامی بەسەر لبنان دەمێنێتەوە؟
رایان كرۆكەر: ململانێكان لە لبنان بۆ زەمەنێكی زۆرە بەردەوامییان هەیە و ئۆپراسیۆنی لیتانی لە 1978 ئەنجام درا، كاتێك سوپای ئیسرائیل هێرشی وشكایی تا ڕووباری لیتانی هێنا، هەروەها بوونی سەربازی لە باشووری لبنان تا ساڵی 2000 هەبوو، جیا لەوەیش لە 1982 بە فراوانی هێرشی كردە سەر لبنان، ئامانجی ئەوكات ڕێكخراوی ڕزگاریخوازی فەلەستین بوو، ئەمڕۆ ئامانج حزبوڵایە، ڕاستییەكەی حزبوڵا لە ئەنجامی هێرشی ئیسرائیل و داگیركردنی ناوچەكە دروست بوو، ئەمە چیرۆكێكی درێژ و ئاڵۆز و كارەساتبارە و لەو بڕوایەدا نیم كە چەند ڕۆژێك گفتوگۆ لە واشنتن ئەو كێشە قووڵانە چارەسەر بكات.
پێویستە ئەوەیش بیر بهێنینەوە كە دانوستاندنی ڕاستەوخۆ لە نێوان ئیسرائیل و لبنان لە 1982 و 1983 بوونی هەبوو و بە ڕێككەوتنی 17ی ئایار/مایۆی 1983 كۆتایی پێ هات، بەڵام ڕێككەوتنەكە هەرگیز جێبەجێ نەكرا و لە پەرلەمانی لبنان پەسند نەكرا، پێوەندیی ڕاستەوخۆی نێوان هەردوو وڵات نوێ نییە، ئەو ڕێڕەو و ئاراستەیە پێشتر بوونی هەبوو، بێ ئەوەی بتوانێ ئاشتی بەدی بهێنێت، پێشتر لەو بڕوایەدام بوو كە جێگیركردنی ئاشتییەكی درێژمەودا بە دروستبوونی دەوڵەتێكی بەهێز لە لبنان دێتە دی، بەڵام ئەو ڕێوشوێنانەی ئێستە هەن بە تایبەت چوونی فراوانی خەڵكی ئاوارە لە باشووری لبنانەوە بۆ بەیرووت و ناوچەكانی تر، شوێنەوای تەواو پێچەوانەی دروست كردووە و هێندەی تر دەوڵەتی لبنان لاواز دەكات لەبری بەهێزكردنی، هیوادارم كە ناوەندگیریی ئەمەریكا لە نێوان هەردوو وڵات بە جۆرێك لە جۆرەكان بیانگەیەنێت بە ڕێككەوتنی ئاگربەست.
لەیلا بەزی: لە دانوستاندنەكانی 1983 تۆیش لە باڵوێزخانەی ئەمەریكا بووی كاتێك تەقێنرایەوە و دواتر دووبارە گەڕایتەوە تا دووبارە باڵوێزخانەكە بكەیتەوە، ئەوكات لبنان وڵاتێكی لاواز بوو و ئەمڕۆیش بەهەمانشێوە، كەواتە چی گۆڕاوە؟ ئایا مێژوو خۆی دووبارە دەكاتەوە؟ حكوومەتی لبنان دەتوانێ چی پێشكەش بكات لەسەر مێزی گفتوگۆ لەگەڵ ئیسرائیلییەكان، ئەگەر بە كردەیی خاوەنی بڕیاری جەنگ و ئاشتی بێت؟
رایان كرۆكەر: ئەمەریكا لەو حكوومەتەی بەردەوام دەبێ لە كاركردن بۆ بەهێزكردنی هێزە چەكدارەكانی لبنان و بەهێزكردنی دەوڵەت لە لبنان، پێویستە هەموو لایەك ئەوە بزانن كە ئارامی ئاسایشی هەردوو وڵات و ناوچەكە ناتوانرێ تا ئاستێكی زۆر بهێنرێتە دی، تا حكوومەتێكی مەركەزی زۆر بەهێز لە لبنان بوونی نەبێت، بەو هیوایەم ئەمەریكا دەسبەجێ هەنگاو بنێ بۆ كەمكردنەوەی بارگرانی نزیكەی نیو ملیۆن ئاوارەی لبنان كە لە وڵاتەكە دەناڵێنن، كۆمسیۆنی باڵای كاروباری پەنابەران و نەتەوە یەكگرتووەكان بە قووڵی خەریكی پشتیوانی حكوومەتن لەم دۆسیەیە، بانگەوازێكی بە پەلەیان كرد و پێویستیان بە 300 ملیۆن دۆلارە، هیوادارم ئەمەریكا ئەو پارەیەیان بۆ دەستەبەر بكات، نەك تەنیا وەك ئەركێكی مرۆیی، بەڵكو وەك ئامرازێكیش بۆ بەهێزكردنی دەوڵەتی لبنان، یان بەلایەنی كەمەوە زیاتر لاواز نەكردنی.
لەیلا بەزی: وەك لە نۆی نیسان/ئەپریل هۆشداریتان دا، ئێستەیش چاوەڕوانی ئەوەن كە گفتوگۆكانی نێوان تەلئەبیب و بەیرووت بە بنبەست بگەن؟
رایان كرۆكەر: پێشبینی دەكەم كە ئیسرائیلییەكان داوای جووڵەی لبنان بۆ چەكداماڵینی خێرا لە حزبوڵای لبنانی بكەن، لبنانییەكانیش داوای دەسبەجێی وەستاندنی جەنگ دەكەن، ئەو دوو داوایە بە خێرایی و لە ماوەیەكی كەم ناتوانرێ جێبەجێ بكرێن، پێویستە ئیسرائیل بەلای كەمەوە درك بە پشتیوانی و هاندان و فشاری ئەمەریكا بكات كە بەكارهێنانی هێز، ناتوانێ كێشەكانی تەناهی لە سنووری باكوری كۆتایی پێ بهێنێت، چاوەڕوانی هەنگاوی گەورەی دیپلۆماسیش ناكەم، بەڵام بوونی ئەمەریكا لە ناو گفتوگۆكان زۆر گرنگە.
لەیلا بەزی: پێشتر لە بەردەم لیژنەی پێوەندییەكانی دەرەوەی ئەنجوومەنی پیران گوتت، پێویستە وریا بین چی پێشكەش دەكەین و وریابین لە چۆنیەتی دەرهێنانەوەی، ئایا ئەمەریكا ئەمڕۆ تووشی هەمان مەترسی دووبارە لە ئێران بووەتەوە؟ واتە چوونە ناو ململانێیەك كە ناتوانی كۆنترۆڵی بكەیت؟
رایان كرۆكەر: ئەوە ئاساییە هەڵگیرساندنی جەنگ لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاس زۆر ئاسانترە لە كۆتاهێنانی، هیچ كەسێك لە ئێمە ئێستە ناتوانێ پێشبینی بكات دۆخەكە بە چ ئاراستەیەك دەڕوات، لەگەڵ ئەوەی گەمارۆی ئەمەریكا دەچێتە بواری جێبەجێكردنەوە، باوەڕم وایە كە زۆر باشترە كە هیوا بخوازین كە دۆخەكە بۆ پێش 28ی شوبات/فێبرایەر بگەڕێتەوە. ئەمەریكا ئۆپراسیۆنە جۆراوجۆرەكان دژی ئێران وەستاندووە و لە بەرانبەردا ئێران لە میدیای فەرمی و لێدوان نا، بەڵام بە كردەیی دەرفەتی بۆ هاتوچۆی كەشتییەكان لە گەرووی هورمز كردووەتەوە، ئەمە باشترین سیناریۆیە كە پێشبینی دەكەم، بەڵام لە كۆتایی هیچ شتێك بوونی نابێت، تەنیا گەڕانەوە نەبێت بۆ پێش 28ی شوبات/فێبرایەر، من هیچ دەرچەیەك بۆ كۆتاهێنانی ڕاستەوخۆی ئەو ڕووبەڕووبوونەوەیە چ لە ڕێگەی دیپلۆماسی یان بەكارهێنانی هێزی زیاتر نابینم. هیوادارم كە هەردوولا زیاتر ددان بەخۆیاندا بگرن، تا دۆخەكە وەك پێش 28ی شوبات/فێبرایەر ئارام دەبێتەوە. دوای ماوەیەكی زۆر لە ئارامی دەتوانین بزانین چ شتێك بەشێوەیەكی ڕیشەیی دەكرێ ئەنجام بدرێت.