كەزیی كچان ئەو جۆرە رێكخستنەی پرچە لەلایەن كچان و ژنان بەكار دێت كە شێوەی ئەڵقە تێك ئاڵاوە، ئەو كەزییە نیشانەیەكە بۆ پێشكەوتن و هاوكاربوونی ژنان لە كاری ماڵەوە و ئاسانیی كار و پاكیی ئەو كەسەیە.
مێژووی كەزی كچان بۆ چەند سەدەیەك پێش ئێستە دەگەڕێتەوە، بە شێوەیەكی كورت و ڕوون ئەوەیە لە سەدەی 19 ـەم دەستپێكی فەرمی بووە، هەروەها بەدیاریكراوی لە نیوەی دووەمی سەدەی 19 ـدا، یەكەم جار كەزی (بەتایبەتی كەزی سروشتی) بە شێوەی فەرمی بەكار هات بۆ خواردن دروستكردن لەلایەن ئەو ژنانەی كاریان كردووە.
یەكەم بەكارهێنانی كەزی زۆرتر لە ئەوروپا و ئەمەریكا بوو، بەڵام مرۆڤ هەزاران ساڵ پێش ئێستە كردوویەتی بەشێوەی گرێ، مێوونووسان دەڵێن، هەندێك ناوچە وەك چین و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست زۆر پێشتر كەزی سروشتییان كردووە، بەڵام بە شێوەی ئێستە نەبووە.
بەشێوەیەكی گشتی سەدەی 20 ـەم كەزی بووەتە باو، لە سەدەی 20 ـدا بە تایبەتی دوای جەنگی جیهانی دووەم كەزیكردن لەناو كچان و ژنان بڵاو بووەتەوە، بەڵام مێژووەكەی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەپێی قسەی مێژوونووسان، ئەو شێوازەی ئێستە بە شێوەی فەرمی بۆ نزیك 150–180 ساڵ پێش ئێستە دەگەڕێتەوە، بەڵام ناسینی كەزی خۆی زۆر كۆنترە باس لە سەدەی 16 دەكرێت لە ئینگلتەرا كراوە.
سوودی كەزی ئەمانەن:
كاری خێرا و خۆ گورجكردن، كۆنترۆڵكردنی باشتری كارەكەی و پاكی و كۆنترۆڵكردنی بەرچاوی، سەرنجراكێشی.. هتد.
كەزی لە ڕوانگەی دروشمی و كۆمەڵایەتییەوە، ئەم واتایانە هەیە:
1-پێشكەوتن و شارستانییەتی كچان و ژنان
2-دووركەوتن لە پیسبوونی دەوروبەری
3-كەمبوونی ماندووبوون
4-خێرایی لە كار
5-ڕێكخستنی كات
6-پاكی و تەندروستی
7-ژینگەی پاكتر لەناو ماڵ
8-باڵادەستی ژن
9-گۆڕینی ڕۆڵی ژن لە ماڵ بۆ ناو كۆمەڵگە
مێژووی كەزیی كچان لە كوردستان بە شێوەی گشتی بۆ نیوەی یەكەمی سەدەی 20 ـەم دەگەڕێتەوە، بەڵام بە شێوەی وردتر ئەمەی خوارەوە دەگوترێت:
دەستپێكی هاتنی كەزیی كچان لە كوردستان دەگەڕێتەوە بۆ ساڵانی 1840–1860 (دەستپێكی ناسین)، بەڵام ئەو كەزییەی ئێستە باوە لە هەولێر و كەركووك و سلێمانی، دەگەڕێتەوە بۆ ساڵانی 1910–1920 زۆر باو بووە.
بە هۆی بارودۆخی دارایی و سیاسی، كەزیی كچان بوو بە پێویستی سەرەكی و تەكنەلۆجیای نوێ لە شێوازەكانی كەزیكردن ئێستە وایكردووە چەندان مۆدێلی نوێی هەبێت.
ژن و كچانی كورد بە درێژایی شۆڕشەكان و بەشداربوون، قژیان كەزی كردووە ئەوەیش بۆ ئەوەی گورج و گۆڵ دەركەون و هاوشانی پیاوان بۆ هەر ئەگەرێك ئامادەبن.
كەزی و شێوازەكانی قژ و مۆدەی دانانی تەسریحە چەندان شێوە و دیمەنی جیاوازی هەیە، هەر مۆدەیەك شایستەی جۆرە قژێكە و دەكرێ خانمان سوودی لێ وەربگرن و جوانترین شێوە بۆ تەسریحەكردنی قژیان هەڵبژێرن، هەر مۆدەیەك بە گوێرەی شێوازی قژەكە دیار دەكرێ، ناكرێ جۆرە ستایلێكی تەسریحە كە نەشیاو بێ بۆ قژێك، بە زۆری بۆی بەكار بهێنین، وەك ئەوەی قژێكی سەرح بە زۆر بكرێ بە لوولە.
كەزیكردنی قژ كە دیمەنێكی رازاوە و جوان و ناسكە، بەڵام دەبێ بە هێواشی و بە رێگەیەكی نەرمونیان قژ كەزی بكرێت، چونكە قژ لە كاتی كەزیكردن دەبێتە دوو بەش و هەریەكە دەچێتە ناو ئەوەی تر و یەكتر بە توندی دەگرن، بەمەش ئەگەر كەزیكردنەكە توند بێ، ئەزیەتی قژەكە دەدات.