لە ماوەی ئەم مانگە لە عێراق دابەشكردنی مووچەی مانگانەی مووچەخۆران دوا كەوت، وەزارەتی دارایی و شارەزایانی ئابووری هۆكارەكەیان بە كەمیی سیولەی دارایی گەڕاندەوە، هەندێك دۆخەكە بە كاتی دەزانن، هەیشە پێوەستی دەكات بە كێشە لە بنیاتی سەرەكیی ئابووری، بەهۆی پشتبەستنی نیوچە تەواوەتی بە داهاتی فرۆشتنی نەوت و گەورەیی بودجەی بەكارخستن.
جەمال كۆچەر ئەندامی لیژنەی دارایی لە پەرلەمانی عێراق ئاماژە دەكات كە ئەو تەنگژەی كەمیی سیولەی ئێستە هەیە فریاگوزارییە و بە بەردەوام دووبارە نابێتەوە، چونكە دۆخەكە بەرگەی ناگرێت و حكوومەتی عێراق پابەندە بە دابەشكردنی مووچە لە كاتی خۆیدا، ئەوەی رووی دا بەهۆی كەلەكەبوونی چەند هۆكارێكە، لەوانە كەمیی سیولە و پێشێلكردنی هەندێك دەسەڵاتی حكوومەت و جێبەجێكردنی چەند یاسایەكی نوێ وەك تاریفەی گومرگی و سیستمی ئەسیكۆدا و هەندێك بڕیاری حكوومەت سەبارەت بە دەستگرتنەوە، ئەوانە بەیەكەوە گوشاریان دروست كرد.
لای خۆیەوە مستەفا فەرەج شارەزای ئابووری گوتی، هۆكاری كەمیی سیولە بۆ پشتبەستن بە ئابوورییەكی بنیاتنراو لەسەر فرۆشتن دەگەڕێتەوە لەوانە نەوت، بۆیە گرژییە نێودەوڵەتییەكان و سیاسەتەكان بوونە هۆی دابەزینی نرخی نەوت و ئەوەش كێشەیەكی گەوەری ئابووری دروست كردووە، هەروەها نەبوونی جۆراوجۆری لە سەرچاوەی داهات و پشتبەستن بە داهاتی نەوت، دۆخی عێراقی شێواند، كاتێك 60% لە بازاڕی عێراق پشت بە داهاتی فەرمانبەران دەبەستێت، ئەوەش وا دەكات دواكەوتنی مووچەی ئەوان راستەوخۆ كار لە دۆخی ئابووری بكات، واتە فەرمانبەر و بازرگان و بازاڕ و فرۆشیار هاوشێوە كاریگەر دەبن.
ئەو شارەزایە ئابوورییە پێی وایە كە چەند هۆكارێك بۆ تەنگژەی سیولە لە عێراق هەن، لەوانە دواكەوتنی بانكی فیدراڵیی ئەمەریكی لە رەوانەكردنی پارەی فرۆشتنی نەوت بۆ ئەم مانگە و مانگی پێشوو، جیا لە دابەزینی نرخی نەوت و گەورەیی بودجەی بەكارخستن، كاتێك داهاتی نەوت توانای دابینكردنی بە شێوەیەكی رێكوپێك نییە، ئەوەش وا دەكات مانگ دوای مانگ دابەشكردنی مووچە دوا بكەوێت، تا تەواوبوونی دابەشكردنی مووچە.
فەرەج پێی وایە هێشتا دۆخەكە لە بواری دابەشكردنی مووچە و فەراهەمبوونی سیولە بۆ چەند مانگی داهاتوو دیار نییە، ئەوەش لە سایەی هەڵبەز و دابەزینی نرخی نەوت، بەتایبەتی كە تا ئێستەش ئابووریی عێراق پشت بە فرۆشتنی نەوت دەبەستێت و بەدەست شپرزەییەوە دەناڵێنێت، روونی كردەوە، لە هیچ دەوڵەتێكی دنیا نییە بودجەی بەكارخستن، نزیكەی 80%ی كۆی بودجەی وڵات پێك بێنێت، بۆیە ئەوەی ئێستە لەو بوارە خەرج دەكرێت، زیاترە لەوەی دێتە ناو گەنجینەی دەوڵەت و ئەوەش كێشە و كەموكورتییەكی گەورەیە لە بنیاتی ئابووریدا.
بۆ چارەسەركردن و سووككردنی تەنگژەكە، ئەو شارەزا ئابوورییە داوای كەمكردنەوەی مووچە و دەرماڵەی سێ سەرۆكایەتییەكە و پلە تایبەتەكان دەكات، بەو پێیەی ئەو هەنگاوە پێویستە بۆ چارەسەركردنی وئەو كورتهێنانە گەورەی هەیە، هاوكات گرنگە پێداچوونەوەیەكی گشتی بە دۆخی ئابووریدا بكرێت و سەرچاوەی داهات جۆراوجۆر بكرێت.
فەرەج دووپاتی كردەوە، دواكەوتنی پەسندكردنی بودجەی 2026 لە سایەی بوونی حكوومەتێكی كاربەڕێكەر لە عێراق، دەبێتە هۆی دواخستنی ئەو دۆسیە و چارەسەركردنی بۆ حكوومەتی نوێ، ئەوەش واتە دواكەوتنێكی زیاتر لە دابینكردنی پارە بۆ پڕۆژەكان و شایستە داراییەكانی فەرمانبەران، وەك دەرماڵەی گواستنەوە پلەبەرزكردنەوە و هیتریش، دەبێت حكوومەتی عێراق چەند رێوشوێنێكی رژد و بەپەلە بۆ كەمكردنەوەی خەرجییە زیاد و ناپێویستەكان وەربگرێت، بۆ دووبارەنەبوونەوەی تەنگژەی دواكەوتنی مووچە لە مانگەكانی داهاتوودا.
د. نەبیل مەرسوومی مامۆستای زانكۆ و شارەزای ئابووری لە پۆستێك لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان نووسیویەتی، بۆ لەمەودوا مووچە بە قیست و بە وەجبە دابەش دەكرێت، چونكە پارە نییە و وڵات بەدەست تەنگژەی سیولەوە دەناڵێنێت، هێشتا پارەی فرۆشتنی نەوت نەگەیشتووە یان بەشی دابینكردنی تەواوەتیی مووچە ناكات، رەنگە بۆ داهاتوو پارەی مووچە دابین كرابێت، بەڵام لە وادەكانی خۆی دابەش ناكرێت.
لەوكاتەی شارەزایانی ئابووری وریایی لەوە دەدەن كە جیا لە كێشەی كەمیی سیولە و نەگەیشتنی دۆلار لە ئەمەریكاوە، كورتهێنانێكی زۆر لە بودجە هەیە و ئەو پارەی مانگانە بۆ مووچە تەرخان دەكرێت بەرانبەر بە داهاتی دێتە گەنجینەی دەوڵەت زیاترە، واتە خەرجیی 8.5 ترلیۆن دینارە و داهاتیش شەش ترلیۆن دینار، كە وەزارەتی دارایی ئەو هەواڵانەی رەت كردەوە، ئەوە لەوكاتەی عێراق زیاتر لە چوار ملیۆن فەرمانبەری هەیە.