بیستم كە دەوڵەتی عێراقی مەزن بژارەیەكی زۆر خراپی گرتووەتەبەر، بە دووبارە دانانەوەی نووری مالیكی وەك سەرۆك وەزیران، بەهۆی سیاسەت و ئایدۆلۆجیا سەرشێتەكانییەوە، ئەگەر ئەو هەڵبژێردرێت، ئەوا ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا لە داهاتوودا هیچ هاریكارییەكی عێراق ناكات. ئەمە ئەو وشانە بوون كە كۆتایی بە خەونی مالیكی بە سێبارە بوونەوە بە سەرۆك وەزیرانی عێراق هێنا، هەرچەندە لەلایەن گەورەترین كوتلەی ناو پەرلەمانی عێراقیش كاندید كراوە، بەڵام ناڕازیبوونی ئەمەریكا دۆخەكەی شڵەقاندووە، ئەمەیش لە كاتێكدایە دوو مان و نیوە سەرۆك كۆمار و حكوومەت بڕیاریان لەسەر نەدراوە، لەوكاتەی لە مانگی تشرینی دووەم/نۆڤێمبەری ساڵی ڕابردوو هەڵبژاردنی ئەنجوومەنی نوێنەران ئەنجام درا.
بڕیاری چوارچێوەی هاوئاهەنگی بە دانانەوەی
مالیكی، لە ناوەڕاستی ئیفلیجبوونێكی سیاسی هەیە و كاندیدی پێكهێنانی حكوومەت لەلایەن براوەی یەكەمی هەڵبژاردن دیاریی ناكرێت، لە كاتێكدا پێویست بە پێچەوانەوە بێ، هەر قەوارەیەك لەسەر ئاستی عێراق زۆرترین كورسی بردەوە سەرۆك وەزیرانی وڵاتی پێ بدرێت، بێ ئەوەی دوای ڕاگەیاندنی ئەنجامی هەڵبژاردن و پێكهێنانی هاوپەیمانی و فراكسیۆنی گەورەتر دروست بكرێ، ڕێگە لەوە بگیرێ كە خەڵك ئەو قەوارەیەی زۆرترین دەنگی پێداوە حكوومەت پێكبهێنێت.
ئەو هەڵە خوێندنەوە و مامەڵەكردنە بووەتە هۆی ململانێی كراوە و دەستەوارەی جیاواز، بۆ ئەوەی كەسێك بۆ پێكهێنانی حكوومەتە یەك لە دوای یەكەكانی عێراق ڕاسپێردرێت. ئێستە سەرەڕای ئەوەی هاوپەیمانی دەوڵەتی یاسا كە نووری مالیكی سەرۆكایەتیی دەكات، سێیەم براوەی هەڵبژاردن بووە و تەنیا 29 كورسیی هێناوە، مالیكی توانیویەتی پشتیوانی چوارچێوە بەدەست بهێنێت و ببێت بە كاندیدی هاوپەیمانییەكە، لە كاتێكدا براوەی یەكەم بریتییە لە ڕەوتەكەی محەمەد شیاع سوودانی كە خاوەنی 46 كورسین، بەڵام ناتوانێ كەسێك بۆ پێكهێنانی حكوومەت دیاری بكات.
سەرەڕای هەستی نەرێنیی قووڵ و زۆری خەڵك كە مالیكی لە كاتی حوكم لای خەڵك دروستی كرد، بەهۆی شوێنەواری خراپ و ئەزموونی حوكمڕانی بەرۆكی عێراقی گرت، هاوكات كەسایەتییەكی ناكۆكە و بەرهەڵستكاری زۆرە لە ناو شیعە و دەرەوەی شیعەكانیش، بەڵام هەموو ئەوانە نەیاندەتوانی ببن بە ڕێگر لە بەردەم سەركەوتن و دووبارە بوونەوەی بە سەرۆكی حكوومەت، تا ئەوكاتەی ترەمپ هاتە سەرخەت و مێزەكەی بەسەر مالیكیدا هەڵگێڕایەوە.
سەرەڕای باوەڕی فراوانی عێراقییەكان بەوەی مالیكی نابێ بە سەرۆكی حكوومەت و دوای ڕەتكردنەوەی، بەڵام ئەو تا ئێستەیش بە هیوایە ببێت بە سەرۆك وەزیران، سوورە لەسەر بەرەوپێشەوەچوون و كاندیدبوونی، بە تێكەڵەیەكی دژیەكیش لەو دۆخە كار دەكات، لەلایەكەوە سكاڵا و ناڕەزایی نیشتمانی دەردەبڕێ كە ناكرێ ئەمەریكییەكان دەستوەردان لە كاروباری ناوخۆ عێراق بكەن، لەلایەكی ترەوە هەوڵ و توانای خستووەتەگەڕ تا ئەمەریكییەكان ڕزگار بكات، لە ڕێگەی پەیمانی زۆر و گرتنەبەری سیاسەتی ستراتیجی لە ناوچەكە و هەڵوەشانەوەی گرووپە چەكدارەكانی سەر ئێران و دوورخستنەوەی عێراق لە ژێر هەژموونی ئێران، دروستكردنەوەی پێوەندییەكی نوێ و بەهێز لەگەڵ ئەمەریكای هاوپەیمان لە ناوچەكە و سووریای دوای ئەسەد.
ئەوە ڕوونە كە مالیكی لە ناوەوە و دەرەوەی حكوومەتیش ڕۆڵێكی سەرەكی بینی لە پێكهێنانی گرووپە چەكدارەكان و پشتیوانی لێكردن و هەمووانی هێنانەوە ناو عێراق و لە بازنەی هەژموونی ئێران كۆی كردنەوە، سەرەڕای ئەوەیش داوا و هاندان لەلایەن میلیشیاكان و خۆیشی بۆ هێرشكرنە سەر سووریا و لەناوبردنی ڕژێمی نوێی سووریای دەكرد كە ئێستە ئەحمەد شەرع سەرۆكایەتیی دەكات، بە هەڕەشەیەكی تیرۆریستی بۆ سەر عێراق ئەحمەد شەرعی ناو دەبرد.
ڕەتكردنەوەی مالیكی لەلایەن ترەمپەوە زۆر بە ئاشكرا و ڕوونییەوە ڕاگەیەنرا، بەڵام پێشتریش ئەمەریكا مالیكی لە 2014 ڕەت كردووەتەوە و لە سەردەمی حوكمی باراك ئۆباما، بەهەمانشێوە هەڕەشەی وەستاندنی هاوكارییە سەربازییەكانی ئەمەریكای لە عێراق كرد، ئەگەر جارێكی تر نووری مالیكی ببێتەوە سەرۆكی حكوومەتی عێراق.
ڕوانینی ئەمەریكا ئەوكات بەوشێوەیە بوو كە سیاسەتی دابەشكاری كە مالیكی دەیگرێتەبەر، تەنگەبەرە و دەبێتە هۆی تێكچوونی دۆخی وڵات، ئەمەیش وایكرد كە سێیەم گەورە شاری عێراق بكەوێت و تیرۆریستانی دەستی بەسەردا بگرن. بەر لە سێ هەفتە لەو ڕووداوەیش، فشاری ئەمەریكا كە بە فشاری ناوخۆوە پێوەست كرابوو، چیتر پشتیوانیی مالیكی نەكرد، بەوهۆیەوە مالیكی شكستی هێنا ببێتەوە سەرۆكی حكوومەتی عێراق. لەو چوار ساڵەیش كە حەیدەر عەبادی سەرۆكایەتیی حكوومەتی دەكرد و ئەمەریكا پشتیوانی بوو، توانرا سەرجەم ناوچەكانی عێراق لە ژێر كۆنترۆڵی تیرۆریستان دەربهێنرێن. بەمەیش جۆرێك لە هیوا و گەشبینی بۆ وڵاتەكە گەڕایەوە.
بەڵام ساڵانی دواتر ئەوەی سەلماند و ئەوەی عێراق دەستی كەوت لە ڕاوەدوونانی تیرۆر، بریتی بوو لە ڕاوەدوونانی تیرۆریستان و ململانێی مەزەوی و هەوڵدان بۆ یەكێتیی خاك و وڵات، بەڵام دووبارە میلیشیا و گرووپە چەكدارەكان بەرۆكی وڵاتەكەیان گرتەوە و لە ڕووی سیاسی و ئابووری و دامەزراوەییەوە، كێشە و سەرئێشە بۆ حوكمڕانی دروست دەكەن، دوای ئەوەی لەگەڵ هاوپەیمانی شیعەی دەسەڵاتدار تێكەڵاو بوون، هاوكات لە سەردەمی مالیكی ئەو میلیشیانە پشتیوانیی مادی و شەرعییان لە نووری مالیكی وەردەگرت.
بە بۆچوونی زۆرینەوە دوای قسەكانی دۆناڵد ترەمپ، مالیكی نابێت بە سەرۆكی حكوومەتی داهاتووی عێراق، بەڵام پرسیارەكە ئەوەیە كە هەر كەسێكی تر ببێتە سەرۆك وەزیران بتوانێ ئامانجەكانی ئەمەریكا لە عێراق وەدی بهێنێت، خۆی لە بەرژەوەندی باڵای عێراق و هەڵوەشانەوە و نەهێشتنی هەژموونی ئێران لە وڵاتەكەدا دەبینێتەوە.
عەقیل عەباس توێژەر لە دەستپێشخەری عێراق لە بەرنامەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە ئەنجوومەنی ئەتڵەسی لە پێگەی ئەلحوڕەی ئەمەریكی نووسیویەتی.