كۆماری چینی میلی بە كڕینی 80%ی نەوتی ئێران، سەرەڕای سزاكانی ئەمەریكا بۆ سەر كەرتی نەوتی ئەو وڵاتە كە ساڵانە داهاتەكەی دەگاتە دەیان ملیار دۆلار، ڕێگریی لە هەرەسی یەكجارەكی ئابووری ئێران كردووە، بۆ ئەو كارەیش تۆڕێكی فراوانی كۆمپانیا و كەشتی و بانكی وەهمی دروست كردووە، ئەمەیش بووەتە هۆی پارەداركردنی بزوێنەری چەك و پیشەسازیی سەربازی لە ئێران.
لە ماوەی پێنج ساڵی ڕابردوودا چین شادەماری دارایی ئێران بووە لە ڕێگەی كڕینی نەوتی ئەو وڵاتەوە، سەرەڕای ئەوەی حكوومەتی دۆناڵد ترەمپ زۆرترین پەستانی خستووەتە سەر تاران و زۆرترین سزای بەسەر كەرتی نەوتی ئەو وڵاتە سەپاندووە، بۆ ئەوەی ڕێگریی لە هەناردەی نەوتی ئێران بكرێت، بەڵام تا ئەمڕۆیش ئێران بەردەوامە لە فرۆشتنی نەوت بە بەهای ملیاران دۆلار بە چین.
وۆل ستریت جۆرنال لەوبارەیەوە ڕاپۆرتێكی وردی بڵاو كردووەتەوە و ئاماژەی داوە، كڕیارانی نەوتی چین به متمانە و نهێنی زۆرەوە كار لەگەڵ ئێران دەكەن و دەیانەوێ كڕینی نەوت لەو وڵاتە فراوانتر بكەن، بەرپرسان و توێژەرانی ئەمەریكی دووپات لەوە دەكەنەوە، تۆڕێكی زۆر ئاڵۆز و وەهمی لە نێوان تاران و پەكین دروست كراوە، بۆ ئەوەی خۆیان لە سزاكانی ئەمەریكا و ئەوروپا بدزنەوە.
پارەی نەوت لە ڕێگەی بانكی چین زۆر بچووك و سنووردار ڕەوانەی ئێران دەكرێ، ئەمەیش وا دەكات كە كەمترین زیان به چین بكەوێت كاتێك سزا بخرێتە سەر بانكە بچووكەكان، لەگەڵ ئاشكرابوون و سزادانیشی، بانكێكی تری بچووكی هاوشێوە دروست دەكرێت، ئەمەیش لە ڕێگەی ناوی كۆمپانیای وەهمی و پسوولەی ساختەی كڕینی كاڵاوە لە هۆنگ كۆنگەوە پارەكان بۆ ئێران رەوانە دەكرێن و داهاتێكی زۆر بەمشێوەیە دەگەڕێتەوە بۆ تاران.
پاڵاوگە سەرەكییەكانی چین كە بە كتلی چای ناسراون، كڕیاری سەرەكی نەوتی ئێرانین، كۆمپانیا حكوومییە گەورەكانی چین ئەو كارە ناكەن، ترسیان لە تووڕەیی واشنتن هەیە، ئەو كۆمپانیایانەی كەرتی تایبەتیش كە بەو كارە هەڵدەستن، بە پسوولەی ساختە و گۆڕینی ناوی كاڵای كڕاو لە نەوتەوە بۆ شتێكی تر بازرگانی بە نەوت لەگەڵ ئێران دەكەن.
هەموو ئەو ڕێوشوێنانە لە بەڵگەنامەكانی دەست ئەمەریكا كەوتوون بوونی هەیە، بەرپرسان و توێژەرانی ڕۆژئاوا دەڵێن، لەو ڕێگەیەوە ئێران بە دەیان ملیار دۆلاری ساڵانە دەست دەكەوێ و ئەو پارەیە لە سەرتاسەری دنیا سپی دەكاتەوە و بۆ گەنجینەی تاران دەیگەڕێنێتەوە.
ماكس میزلیش لە دامەزراوەی بەرگری لە دیموكراتی لە واشنتن دەڵێ، چین هاوبەشی سەرەكی ئێرانە بۆ ڕزگاربوون لە سزاكان، ئێران بە تەنیا ناتوانێ چەندان ساڵ بەرانبەر بە سزاكان بە خۆڕاگری بمێنێتەوە، ئەگەر چین پشتیوان و یارمەتیدەری سەرەكی نەبێت.
لە بەرانبەر ئەوەدا وەزارەتی دەرەوەی چین، لە پەیامێكدا بە توندی بەرهەڵستی خۆی لە سزای یەكلانەیەی نایاسایی و نالۆجیكی ڕاگەیاند و دووپاتی كردەوە، پەكین ڕێوشوێنی تایبەت بەخۆی هەیە بۆ پاراستنی ئاسایشی وزەی خۆی، لەگەڵ ئەوەیشدا پەكین لە پشتی پەردەوە هەموو ئەو كارانە بۆ ئێران دەكات، بێ ئەوەی واشنتن لە خۆی بڕەنجێنێت و پێوەندیی لەگەڵ وڵاتانی كەنداو تێكبچێت.
ئەمەریكا هەوڵی دا ئەو بازرگانییە ناشەرعییەی نێوان پەكین و تاران بوەستێنێت، بە سزادانی چەندان كەسایەتی و فراوانكردنی سزاكان، بەڵام ڕووبەڕووی بەربەست بووەوە بەهۆی ئەوەی ترسی هەبوو فراوانكردنی زیاتری سزاكان، ئەگەری بەرزبوونەوەی نرخی نەوت لە بازاڕی وزەی دنیا زۆر زیاتر دەكات و پێوەندییەكانیشی لەگەڵ چین بە تەواوی ئاڵۆز دەبن.
ئەو تۆڕی بازرگانییە نهێنییە تا دەستپێكردنی جەنگیش دژی ئێران بەردەوامیی هەیە، سەرەڕای ئەوەی تاران بەكردەیی گەرووی هورمزی بە ڕووی كەشتییەكانی ڕۆژئاوا داخستووە، بەڵام خۆی بەردەوامە لە گەیاندنی كەشتییە نەوتهەڵگرەكان بۆ بەندەرەكانی چین.
سەرەڕای ئەوەی چین لە 2023ەوە بە فەرمی هاوردەكردنی هیچ بڕە نەوتێكی لە ئێران تۆمار نەكردووە، بەڵام كۆمپانیای كبلەر دەڵێ، چین لەو كاتەوە تا ئێستە ڕۆژانە 1.4 ملیۆن بەرمیل نەوت لە ئێران دەكڕێت، ئەمەیش دەكاتە زیاتر لە 80%ی كۆی بەرهەمی نەوتی ئێران.
كۆمپانیای نەوتی چینی حكوومی پێشتر بە فەرمی نەوتی لە ئێران دەكڕی، بەڵام دوای سەپاندنی سزاكانی ئەمەریكا ئەمە بە تەواوی گۆڕانكاری بەسەردا هات، هەناردەی نەوتی ئێران لە 2.8 ملیۆن بەرمیل نەوتی ڕۆژانەوە بۆ 200 هەزار بەرمیل نەوت لە 2019 كەمی كرد، بەر لەوەی چین پشتیوانی لە تاران بكات.
دوای ئەوە تاران بە پشتیوانیی پەكین، تۆڕێكی نهێنی و خێرای فرۆشتنی نەوتی دامەزراند لە ڕێگەی دامەزراندنی كۆمپانیاكانی سەحرا سوندەر و سێفەر ئینێرجی، دەركردنی پسوولەی ساختە بەوەی نەوتی لە وڵاتانی تری وەك سوڵتاننشینی عومان یان مالیزیا كڕیوە. هاوكات كەشتیگەلی سێبەر بۆ گواستنەوەی نەوت دروست كراوە، ناوی كەشتییەكان دەگۆڕێن و ئامێری چاودێری لۆكەیشن دەكوژێنرێنەوە و نەوت لە كەشتییەكەوە بۆ ناو كەشتییەكی تر لە ڕێگە دەگوازنەوە، تا لە دەریاوە شوێنبزر ببێت.
بەگوێرەی زانیارییەكانی ڕێكخراوی سی فۆر ئەی دی ئێس، ئەو كەشتیگەلە سێبەرە، 56 كەشتی نەوتهەڵگر لەخۆ دەگرێ و دەتوانن 400 ملیۆن بەرمیل نەوت بگوێزنەوە.
لە ناوخۆی چین پاڵاوگەی بچووك بۆ كڕینی نەوتی ئێرانی بە ڕێژەیەكی زۆر دروست كراون، لەبری دۆلار مامەڵە بە یوانی چینی دەكەن، ئەمەیش وا دەكات كەمتر ڕووبەڕووی سزا ببنەوە، هاوكات چین بە پلە هاوردەكردنی نەوتی لە ڕێگەی ئەو پاڵاوگە بچووكانەوە لە 140 ملیۆن تۆن بۆ 257 ملیۆن تۆن بەرز كردووەتەوە، پارەدانی كڕینی نەوتیش لە ئێرانەوە لە ڕێی بانكی بچووكەوە دەبێت، وەك بانكی كونلوۆن كە بووەتە كەناڵی سەرەكی پارەداركردنی ئێران سەرەڕای ئەوەی لە 2012 سزای بەسەردا سەپێنراوە.