ئەمڕۆ 14ـی 4ـی 2026، ساڵوەگەڕی تاوانی ئەنفالە كە لەلایەن ڕژێمی بەعسی ڕووخاوەوە بەرانبەر هاونیشتمانیانی كورد ئەنجام درا. لەم پرۆسەیەدا كە بە چەند قۆناغێكی جیاواز بەڕێوەچوو، زیاتر لە 182 هەزار هاونیشتمانیی بێتاوان لە ژن، منداڵ، گەنج و پیر كۆمەڵكوژ و زیندەبەچاڵ كران، كە بەپێی هەموو پێوەرە نێودەوڵەتییەكان وەك "جینۆساید" ناسێنراوە.
تاوانەكانی جینۆساید دژ بە گەلی كورد لە باشووری كوردستان ژمارەیەكی زۆر قوربانی لێ كەوتووەتەوە، سەرەتا بە تەعریبكردنی گوندەكانی دەوروبەری كەركووك لە ساڵی 1963 دەستی پێ كرد، دواتر ڕاگواستن و بێ سەروشوێنكردنی كوردانی فەیلی كە لە سەرەتای ساڵانی 1970 .
ئەو پرۆسەیە تا ساڵی 1980 بەردەوام بوو، پاشان ئەنفالكردنی هەشت هەزار لە پیاوان و گەنجانی بارزانی لەساڵی 1983، بەكارهێنانی چەكی كیمیایی لە كۆتایی دەیەی هەشتاكانی سەدەی رابردوو، بەشێك بوون لەو زنجیرە تاوانانەی بەرانبەر كورد ئەنجام دراون.
ئەگەرچی ڕژێمی بەعس تاوانی جۆراوجۆری لە دژی كورد و كەمە نەتەوەییەكان بەكار هێناوە، بەڵام ئەنفال گەورەترین پرۆسەی جینۆسایدكردنی گەلی كوردە كە دوای تێپەڕبوونی ئەو هەموو ساڵە تا ئێستەش كاریگەرییەكانی بەسەر كۆمەڵگەی كوردییەوە ماون.
تاوانی ئەنفال بەچەند قۆناغێك ئەنجام دراوە، لەهەر یەكێك لەو قۆناغانەشدا ناوچەیەكی كوردستان كراوەتە ئامانج.
قۆناغی یەكەمی ئەنفال:
هەنگاوی یەكەمی جینۆسایدی كورد لە دۆڵی جافایەتییەوە دەستی پێ كرد، لە (23)ی شوبات تا (19)ی ئاداری (1988)، ئەم شاڵاوە بە هێرشكردن لە چەند قۆڵێكەوە بۆ سەر گوندەكانی سەرگەڵو و بەرگەڵوی دۆڵی جافایەتی دەستی پێ كرد، بە درێژایی (80) كیلۆمەتر لە شارەدێی بنگردەوە بۆ ڕۆژهەڵاتی دەریاچەی دوكان و شارۆچكەی دوكان، لەوێشەوە بە ئاراستەی شاری سلێمانی تاكو شارۆچكەی ماوەت و چوارتای لە ناوچەی شارباژێڕ گرتەوە.
قۆناغی دووەمی ئەنفال:
دوای ئەوەی ڕژێمی بەعس هەستی بەوە دەكرد كە لە هەنگاوی یەكەمیدا سەركەوتنی بەدەست هێناوە، بیری لەوە دەكردەوە كە هەنگاوی تر بهاوێژێت، بۆیە قۆناغی دووەمی ئەنفالی دەستی پێ كرد، بەڵام ئەمجارەیان بەرەو ناوچەكانی قەرەداغ و بازیان و بەشێكی سنووری قەزای دەربەندیخان.
ئەم قۆناغەی پرۆسەی ئەنفال لە (22)ی ئادار تا یەكی نیسانی (1988)ی خایاند، گوندەكانی تەكیە، سێوسێنان، سەگرمە، دەربەند باسەڕە، قۆپی قەرەداغ و چەندان شوێنی تری ناوچەی قەرەداغی گرتەوە.
سەرەتای هێرشەكە بە كیمیابارانكردنی چەند شوێنێكی ستراتیجی دەستی پێ كرد، لەناویاندا گوندی سێوسێنان كە بووە هۆی شەهیدبوونی زیاترلە (72) كەسی مەدەنی و زیاتر لە (50) برینداری لێ كەوتەوە.
قۆناغی سێیەمی ئەنفال:
بەگەورەترین و بەرفراوانترین قۆناغی پرۆسەی ئەنفال دادەنرێت كە لە حەوتی نیسان تا (20)ی نیسانی (1988)ی خایاند و ناوچەكانی خورماتوو، قادركەرەم، كەلار، كفری، چەمچەماڵ، تێلەكۆ، پێباز، سەنگاو، تەكیە، بەشێك لە ناوچەی ئاغجەلەری گرتەوە، قەبارەی ئەو زیانە گیانی و مادییانەی لەو قۆناغەی ئەنفالدا كەوتنەوە زۆر زیاتر بوون بە بەراورد بە قۆناغەكانی تر.
لە رۆژی (14)ی نیسانی (1988) هێزەكانی رژێمی بەعس چوار شارۆچكەیان لە ناوچەی گەرمیان لە یەك كاتدا خاپوور كرد، نزیكەی (20) هەزار ژن و منداڵ و پیاوی دانیشتووی ئەو ناوچانە بە دەستبەسەری بۆ سەربازگەی قۆرەتوو رەوانە كران، بۆیە ئەم بەروارە وەك رۆژی یادكردنەوەی ئەو مەرگەساتە دیاری كراوە.
لەو پرۆسەیەدا ئەنفال بە كیمیابارانكردنی گوندەكانی گۆپتەپە و عەسكەر لە ڕۆژی سێی ئایاری (1988) دەستی پێ كرد كە بەهۆیەوە (300) كەس لە دانیشتووانی ئەو گوندانە بوونە قوربانی.
رۆژێك دواتر سوپای عێراق بە پشتیوانی دەیان فەوجی جاش، لە چەندان قۆڵەوە هێرشی كردە سەر ناوچەكانی شوان، شێخ بزێنی، قەڵاسێوكە، خاڵخاڵان، دەشتی كۆیە، تەقتەق، خەلەكان و چەمی ڕێزان.
بۆ ڕێگرتن لە دەربازبوونی دانیشتووانی گوندەكانی گۆپتەپە و عەسكەر و حەیدەربەگ، ڕژێمی عێراق ئاوی بەنداوی دوكانی بەردایەوە تا خەڵك نەتوانن لە زێیەكە بپەڕنەوە و دەربازیان بێت.
بەتێڕوانین لەو كۆمەڵكوژییانەی لە سەدەی بیستەمدا ئەنجام دراون، ئەنفال یەكێكە لە گەورەترین كۆمەڵكوژییەكان، بەڵام بەپێچەوانەی هەموو ئەو تاوانانەی لە دژی گەلانی تر ئەنجام دراون، كاردانەوە نێودەوڵەتییەكان لە ئاستی گەورەیی قەبارەی ئەو تاوانەدا نین، ئەمە جگەلەوەی نەتوانراوە بكرێتە فاكتەرێك بۆ پشتیوانیكردن لە دۆزی كورد.
لە كوردستانیش لە ساڵوەگەڕی ئەو تاوانانەدا رێوڕەسمی گەورە و كاری گرنگ بۆ یادكردنەوە و ناساندنیان رێك ناخرێت، ئاسۆ بەكر قایمقامی چەمچەماڵ ڕای گەیاند، بڕیار دراوە یادەكە تەنیا بە دانانی تاجەگوڵینە لەسەر مەزاری ئەنفالكراوان بەڕێوە بچێت. هۆكاری ئەم بڕیارە بۆ ئەو بارودۆخە تەناهییە دەگەڕێتەوە كە لە ناوچەكەدا هەیە، ئەمەش لە پێناو پاراستنی گیانی كەسوكاری ئەنفالكراواندا بووە.
قایمقامی چەمچەماڵ داوای لە حكوومەتی عێراق و حكوومەتی هەرێمی كوردستان كرد كە خواستە سەرەكییەكانی كەسوكاری ئەنفالكراوان جێبەجێ بكەن. گرنگترین داواكارییەكان بریتین لە بەنێودەوڵەتیكردنی كەیسی ئەنفال و ناساندنی وەك جینۆساید لە ئاستی دنیادا، هاوكات خزمەتكردنی زیاتری كەسوكاری قوربانیان و دابینكردنی پێداویستییەكانیان.
سزادانی جاش و موستەشارەكان
ئیدارەی چەمچەماڵ لەم بۆنەیەدا دووپاتی لە پرسی سزادانی تاوانباران كردەوە. ئاسۆ بەكر داوای كرد تەواوی ئەو كەسانەی بە هەر شێوەیەك هاوكاریی ڕژێمی پێشوویان كردووە لە تاوانی ئەنفالدا، بەتایبەت "جاش و موستەشارەكان"، بگیرێن و ڕادەستی دادگا بكرێن تا بە سزای یاسایی خۆیان بگەن.