ئابووری ئێران دەخنكێ و تەنگژەی كورتهێنانی وزە دنیا دەگرێتەوە

 

پێگەی  Just The Newsی ئەمەریكی شرۆڤەیەكی وردی لەبارەی گەمارۆی دەریایی ئێران و كاریگەرییە خراپەكانی بەسەر ئابووری ئەو وڵاتە بڵاو كردووەتەوە و ئاماژە بەوە دەكات، سەرۆك ترەمپ بەڵێنەكەی بەجێگەیاند و گەمارۆی دەریایی بەسەر ئێران سەپێنرا، ئەوەیش مانای خنكاندن و دابڕینی تەواوەتی ئێرانە لە بازاڕەكانی دنیا.

گەرووی هورمز كە ئێستە گەمارۆی ئەمەریكی لەسەرە، بە شادەمارێكی زیندووی هەناردەكردنی نەوتی خام و غازی شلی سروشتی دادەنرێت، هەوڵ بۆ دۆزینەوەی بژارە و ڕێگەی جێگرەوە دەدرێ، بۆ كەمكردنەوەی كورتهێنان لە بازاڕی وزەی دنیا، بەڵام ئەو هەوڵانە سنووردار و كاتین، چاوەڕوان دەكرێ ترەمپ ئێران ناچار بكات كە بێنە سەر مێزی گفتوگۆ، چونكە لەم ڕێگەیەوە بەرهەمهێنانی نەوت دەوەستێت و توانای ئەمباركردنیشیان سنووردارە.

تیم ستیوارت سەرۆكی ڕوانگەی نەوت و غازی ئەمەریكی لە پۆدكاستی "ڕاپۆرتەكان لەگەڵ جۆن سۆلۆمۆن" گوتی، گەمارۆكە پەستان لەسەر ژێرخان و دارایی ڕژێمی دروست دەكات، ئەگەر ئێران نەتوانێ نەوت هەناردە بكات و هیچ دەرچەیەكی تری نییە تا نەوت بەرهەم بهێنێت، چونكە بە زوویی ئەمبارەكانی پڕ دەبن لە نەوت، ئەمە تەنیا دوو هەفتە دەخایەنێت، دوای ئەوە دەبێ كێڵگە و بیرە نەوتییەكان دابخات.

زیاتر گوتی، ئەگەر توانای ئەمباركردنت سنووردار بێ و نەتوانی نەوت هەناردە بكەیت، دەبێ دەرگەی كێڵگەكانی بەرهەمهێنانی نەوت دابخەیت، كاتێك ئەوە دەكەیت پەستانەكان كەڵەكە دەبن و جیا لەوەی كۆگەكانی ئەمباركردنی نەوتیش ئەو بڕە زۆرە بۆ ماوەیەكی زۆر ئەمبار بكەن، زیانیان پێ دەگات. ئەمە تەنیا قسەی تیۆری نین، بەڵكو لە واقیع ڕوو دەدەن، هەڵمەتی داخستنی درێژخایەن دەبێتە هۆی وەستانی بەرهەمهێنانی سەتان هەزار بەرمیل نەوت لە ڕۆژێكدا، گەمارۆكەی ئەمەریكا خاڵێكی لاوازی زۆر كاریگەری ئێرانی كردووەتە ئامانج.

هەرچییەك لە هەفتەكانی داهاتوو ڕوو بدات، شارەزایان دووپات لەوە دەكەنەوە كە كاتی زیاتر دەخایەنێت، لەوانەیە ساڵێك یان زیاتر كات پێویست بێ، بۆ ئەوەی بازاڕی وزەی دنیا ئاسایی ببێتەوە  و كاریگەرییەكانی ململانێی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی لەسەر نەمێنێت، بۆیە ئێستە هەمووان بیر لە بژارەی تر بۆ ڕێگرتن لە كورتهێنانی نەوتی خام و غازی سروشتی لە بازاڕی وزەی دنیا دەكەن.

پێش شكستی دانوستاندنەكان و كۆتایی هەفتەی ڕابردوو، دامەزراوەی توێژینەوەی سیاسەتەكانی وزە بڕی نەوت كە دەتوانێ بگاتە بازاڕی دنیا خەمڵاند، چۆنیەتی بەشداری بەتاڵكردنی ئەمبارەكان لەلایەن وڵاتانەوە دەبێتە هۆی زیادبوونی پڕكردنەوەی كورتهێنان.

پێشتر ڕۆژانە 14.2 ملیۆن بەرمیل نەوتی خام و پێكهاتەكانی بە گەرووی هورمز دەگەیشتە بازاڕەكانی دنیا، پێش گەمارۆی ئەمەریكی، ئێرانیش نەوتی خامی هەناردەی دەرەوە دەكرد و ڕۆژانە 1.9 تا 2.5 ملیۆن بەرمیلی ڕەوانەی دەرەوە دەكرد، خەریكی زیادكردنی تواناكانی هەناردەكردنی نەوتی بۆ 4.4 ملیۆن بەرمیل نەوت بوو لە ڕۆژێكدا.

بۆ پڕكردنەوەی كورتهێنان و گەیاندنی نەوتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە بازاڕی دنیا، تەنیا دوو ڕێی لۆجیكی هەن، یەكەمیان بۆڕیی نەوتی یەنبەعی سعوودیە كە ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوای سعوودیە بە یەكتر دەگەیەنێت و دەگاتە سەر دەریای سوور، دووەمیان بۆڕیی نەوتی كەركووك بۆ بەندەری جەیهانی توركییە، كە یەكەمیان توانای هەناردەكردنی حەوت ملیۆن بەرمیل نەوتی ڕۆژانەی هەیە و ئێستە ڕۆژانە پێنج ملیۆن بەرمیل نەوتی لێ دەڕوات، دووەمیشیان كە بۆڕیی نەوتی كەركووك بۆ بەندەری جیهانە دەتوانێ ڕۆژانە 300 هەزار بەرمیل نەوتی لێ هەناردە بكرێ، كە ئەو بڕە نەوتەیش ئێستە بەو ڕێگەیە دەگاتە بازاڕەكانی دنیا.

بڕێكی زۆر لە دەریا و لە ناو نەوتهەڵگرەكان كۆگە دەكرێن و لە ناوەڕاستی مانگی شوبات/فێبرایەرەوە ئەمە دەستی پێ كردووە، تا ئێستەیش نزیكەی 222 ملیۆن بەرمیل نەوت لەو كۆگەیانە ئەمبار كراون كە نەوتی ڕووسیا و ئێران و ڤەنزوێلایشی تێدایە، بەڵام بەشێكی ئەو نەوتە دەكەوێتە ژێر سزاكانی ئەمەریكا، بەڵام بە هەڵگرتنی سزاكان و دەركەوتنی پرۆسەی مامەڵەكردن لە بازاڕی ڕەش دۆخەكە ئاڵۆزتر بووە.

توێژەرێكی ناوەندی توێژینەوەی وزەی ئەوروپا دەڵێ، تا ئێستە پلان بۆ دووبارە سەپاندنەوەی سزاكان نییە كە هەڕەشەی لەسەر بەشێك لە نەوتی ئەمباركراو دروست كردووە، بۆیە دەكرێ لە كاتێكی زۆر پێویست سوودی لێ وەربگیرێت، سەرەڕای ئەوەی بڕەكەی سنووردارە و كێشەكە تەنیا بەشێوەیەكی كاتی چارەسەر دەكات.

هەرچەندە هەناردەكردنی نەوت دوو بژارە و ڕێگەی جێگرەوەی هەیە، بەڵام غازی سروشتی و پترۆكیمیایی هیچ ڕێگەیەك نییە كە بگەیەنرێنە بازاڕەكانی دنیا، لە كۆتایی دنیا تووشی كورتهێنانێكی مەزنی بەرهەمەكانی وزە بۆ ساڵانی داهاتوو دەبێت.

نرخی غاز لە ئەوروپا بە ڕێژەی 48% بەرز بووەتەوە و هەفتەی ڕابردوویش شوفێری بارهەڵگر و جووتیاران لە ئێرلەندا، خۆپێشاندانێكیان كرد و چوونە بەردەم تاكە پاڵاوگەی نەوت لە وڵاتەكەیان. وەك ناڕەزاییەك بۆ بەرزبوونەوەی نرخی غاز و بەنزین. لە ئوسترالیایش دەست بە دەرهێنانی گازی ئەمباركراو و فرۆشتنەوەی بە خەڵك بۆ كاركردن بە ئۆتۆمبێل كراوە.

دەیڤد بلاكمون شرۆڤەكاری بازاڕی نەوت و غاز و خاوەنی 40 ساڵ ئەزموون دەڵێ، ململانێكە بە دانوستاندنی سەركەوتوو كۆتایی دێت، بەڵام دانوستانەكان لەگەڵ ئێران بە هەمان چالاكی دانوستانە لەگەڵ ژاپۆن لە دوای جەنگی دووەمی دنیا.

زیاتر گوتی، سەركردەكانی ئێران مرۆڤی عەقڵانی و لۆجیكی نین، ئەوان ئایدلۆجیای ئاینی مێشكی شوشتوون و باوەڕیان بە ئەفسانەی مەزەوی هەیە، دەیانەوێ بمرن و بگەن بە شەهیدبوون تا لە دنیای تر حۆرییان پێ بدرێت.