ئەنجوومەنی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بۆ كاروباری جیهان بابەتێكی بە ناونیشانی "تارمایی جەنگی ئێران بەسەر داینامیكی پێشوەختەی عێراق" بڵاو كردووەتەوە و ئاماژەی داوە، ململانێكان لەسەر ئێران سێبەر و تارمایی خستووەتە سەر عێراق و لێكەوتەی مەترسیداری لەسەر كۆمەڵێك پرس دروست كردووە، گرنگترینیان سەروەی وڵات و هاوپەیمانی بەغدا لەگەڵ وڵاتانی ناوچەكە و دنیا.
بۆ
عێراق، جەنگ دژی ئێران تەنیا تەنگژەیەكی تری ناوچەكەیە لە دەرەوەی سنووری خۆیەوە، بەڵام ئێستە ئەمە پرسیاری زۆری لەبارەی ماهیەتی سیستمی سیاسی لە عێراق لە 2003 و ئاستی هەژموونی ئێران بەسەریەوە دروست كردووە، هاوكات پرسیار لەبارەی داهاتووی پێوەندییەكانی بەغدا لەگەڵ وڵاتانی كەنداو و لەگەڵ ئەمەریكا دەهێنێتە پێشەوە و ڕۆڵی میلیشیاكانی سەربە ئێران لە ناو هێزەكانی حەشدی شەعبی، ئەمانە كۆمەڵێك گرفتن كە بەرۆكی بەغدایان گرتووە.
گۆڕانكاری لە ناو بەرەكان نەك لەسەر دەرئەنجامی جەنگ بە تەنیا، بەڵكو لەسەر بنەمای گۆڕانێكی ڕیشەیی ژینگەی سیاسی لە عێراق، كە لە دوای كوشتنی خامنەیی لە 28ی شوبات/فێبرایەرەوە دەستی پێ كردووە، ئەو ململانێیەی ئێستە لە ناوخۆی شیعەكان هەیە كە لە چەندان ساڵی ڕابردوو بە شاراوەیی مابووەوە، هەروەها ناكۆكی لە هەڵوێستی ئێران و هاوپەیمانانی ئێران لە ناوخۆی عێراق و دووبارە هەڵسەنگاندنەوەی وڵاتانی كەنداو بە چۆنیەتیی مامەڵەكردن لەگەڵ بەغدا، لە تەك هەموو ئەمانەیشدا سەركردەكانی عێراق، دەستەوەستان بوون لەوەی نازانن چۆن جڵەوی كۆنترۆڵی گرووپە چەكدارەكان بكەن، لە ناو دامەزراوەكانی دەوڵەت و دەرەوەی دەوڵەت باڵادەستن و بوونیان هەیە.
لەبری ئەوەی واقیعێكی سیاسی نوێ بێتە كایەوە، جەنگ پشكدار بوو لە خێراكردنی گرژییەكان و ناكۆكییە هەڵپەسێردراوەكان، هاوكات پێشبینی ئەمەریكا و وڵاتانی ناو ئەنجوومەنی هاریكاری كەنداویش بێ بایەخ دەرچوو لەبارەی بەغداوە، چونكە دواجار بەغدا ناچار بوو و ناچار كرا كە بەلای ئێران بای بداتەوە، بەهۆی ئەوەی سەروەری و هاوپەیمانییەكانی لەگەڵ وڵاتانی كەنداو كەوتنە ژێر فشاری یەكجار زۆرەوە، ئەویش ئێران و میلیشیاكانی بوون.
ئەوە بە تەواوی سەلماوە كە ئێران سوودمەندی سەرەكیی هێرشی ئەمەریكا بوو بۆ سەر عێراق لە 2003، هەرەسی دەوڵەت لە عێراق و دروستبوونی بۆشایی دەسەڵات، زۆر بە ناوازەیی لەلایەن ئێرانەوە قۆزرایەوە و كاری كرد كە بوونی خۆی لە ناو ڕژێمی سیاسیی عێراق جێگیر بكات، لە ڕێگەی ستراتیجێكی دوولایەنە كە خۆی پێشكەشكردنی چەك و پشتیوانی سەربازی بۆ گرووپە چەكدارەكان و پارەداركردن و گەشەپێدانی حزبە سیاسییە بەكرێگیراوەكانی خۆی دەبینییەوە، لە ناویشیاندا گرووپە چەكدارەكانی سەربە ئێران و چۆنیەتیی گەیاندنیان بۆ پەرلەمان لە ڕێگەی هەڵبژاردن و دواجاریش بۆ ناو ئەنجوومەنی وەزیران و سەرۆكایەتییە دیارەكان، ئەمە وا دەكات كە تاران هەژموونی تەواوی خۆی بەسەر سەرجەم دامەزراوەكانی عێراق بسەپێنێت و كاریگەریی گەورەی لە دروستكردنی پرۆسەی بڕیار لە بەغدا هەبێت.
ئەو خەون و ئامانجەی ئێران زۆر خێراتر بەدی هات، كاتێك لە 2014 بە فەرمانی عەلی سیستانی مەرجەعی باڵای شیعەكانی عێراق بڕیاری دروستكردنی هێزەكانی حەشدی شەعبی درا، ئێران ئەم دەرفەتەیشی قۆستەوە و چەندان گرووپی بەكرێگیراوی خۆی خستە ڕیزی حەشدی شەعبییەوە، لەوانە عەسائیبی ئەهلی حەق، كەتیبەكانی حزبوڵا، بزووتنەوەی نوجەبا، پارەدار و چەكداریكردن تا سەرەتا وەك گرووپێكی چەكداری بەهێزی ناو حەشد خۆیان جێگیر كرد و دواتریش بەهەمانشێوە لە پشتیوانیكردنیان بەردەوام بوو، تا بچنە ناو هەڵبژاردن و ببن بە گرووپی سیاسیی ناو پەرلەمان و دەسەڵاتی سیاسی لە بەغدا.
لەو ڕێگەیەوە ئێران بەشێكی دەستەی سەربازی و بەرگریی عێراق كە لەلایەن كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی ددانی پێدانراوە، كرد بە ئامرازێكی ستراتیجی لە دەستی خۆیدا، دواجاریش كردنی بە قەوارەی سیاسی لە ناو پەرلەمان و بردنیە ناو پرۆسەی سیاسیی عێراقەوە.
ئەمانە وایكردووە بەردەوام ڕۆڵی تاران لە عێراق جێگەی مشتومڕ بێت، بەشی زۆری توێژینەوەكان لەبارەی عێراقی دوای 2003 بە وردی سەرنج دەخەنە سەر هەوڵەكانی ئێران بۆ جێگیركردن و دانانی هەژموونی خۆی لە ناو قەوارە سیاسییەكانی كورد و سوننە، ئەمەیش بەلای تارانەوە داینامیكێكی زۆر گرنگ و بەهێزە، ئێستە و زۆرجاری تریش ئاڵنگاری گەورە بە ڕووی ئامانجەكانی ئێران لە عێراق هاتوونەتە پێشەوە، بەڵام دواجار بەسەریاندا زاڵ بووە.
ڕەوتی سەدر كە ناسنامەی شیعەی عێراق جیا دەكردەوە لە شیعەی شوێنی تر و دژی هەژموونی ئێران بوو بەسەر عێراقەوە، بەڵام عەمار حەكیم كە پێشتر بەشێك بوو لە ڕێكخراوی بەدری سەربە ئێران لە ئەنجوومەنی باڵای ئیسلامی جیابووەوە، ڕەوتی حیكمەی بە پشتیوانیی ئێران دامەزراند و ئامانجیەتی كە هاوسەنگی لە نێوان ئەمەریكا و ئێران و وڵاتانی كەنداو ڕابگرێت، لەگەڵ ئەوانەیشدا یەكێك لە گەورەترین هەڕەشەكانی سەر هەژموونی ئێران لە عێراق خۆپێشاندانەكانی تشرینی یەكەم/ ئۆكتۆبەری 2019 بوو لە پارێزگەكانی باشووری وڵات، گەنجانی شیعەی عێراق تووڕەیی گەورەی خۆیان بەرانبەر توێژی سیاسی شیعە لە عێراق دەربڕی، بەتایبەت ئەوانەی بوونەتە داردەستی ئێران لە عێراق.
دواجاریش ئەمە بوو بە یەكێك لە داوا سەرەكییەكانی خۆپێشاندەران كە هەژموونی ئێرانی لە عێراق كۆتایی پێ بهێنرێت، لە تەك چاكسازی و نەهێشتنی گەندەڵی و كۆتاهێنان بە گرتنی ڕەشبگیرانەی خەڵك و باشكردنی دۆخی ئابووری و خزمەتگوزاری گشتی لە پارێزگەكانی باشوور و ناوەڕاستی عێراق. ئەمەیان پێچەوانەی خواستی سەركردە و بژارە دیارەكانی شیعە بوون لە عێراق. بەڵام بەهۆی ئەوەی لایەنەكانی شیعە، چوارچێوەی هاوئاهەنگییان پێكهێناوە، بۆیە ناكۆكییەكانیان زۆر دەرناكەوێ و لە ناوخۆدا چارەسەری دەكەن.
جەنگ دژی ئێران، چەندان كێشە و دۆسیەی تری بە ڕووی حكوومەتی عێراق كردووەتەوە، بەتایبەت بەهۆی هێرشی گرووپە چەكدارەكانی ئێران بۆ سەر دامەزراوە و بەرژەوەندییە هاوبەشەكانی واشنتن لە عێراق و وڵاتانی ناوچەكە، لە كاتێكدا بەغدا خۆی بووبوو بە ئامانجی هێرشی فڕۆكە جەنگییەكانی ئەمەریكا، ئەمەیش وایكرد كە دواجار ببێت بە گۆڕەپانی جەنگێك بە ئەجێندای دەرەكییەوە.
لێكەوتە ئابوورییەكانیش بەهەمانشێوە زۆر كارەساتبار و گەورەن، بەتایبەت بەهۆی پەككەوتنی هەناردەكردنی نەوتی خامی عێراق. داخستنی گەرووی هورمز، گورزێكی كوشندە بوو بۆ سەرچاوەیەكی سەرەكی داهاتی عێراق كە 90%ی داهاتی بودجەی عێراق لە فرۆشتنی نەوتەوە سەرچاوە دەگرێت. بەردەوامی ئەم دۆخە بەمشێوەیە هەڕەشەی لە توانای حكوومەتی عێراق كردووە، بۆ پارەداركردنی خزمەتگوزاری گشتی لە وڵاتەكە كردووە.
كەواتە عێراق دەبێ چی بكات، خۆی لە هەڕەشە و هێرشی سیاسی و ئابووری زیاتر بپارێزێت، دەبێ چۆن مامەڵە لەگەڵ حەشدی شەعبی بكات؟ وەڵامی ئەو پرسیارە پێویستی بەوەیە كە دوو بژارە لە بەردەم بەغدایە، یەكەمیان كۆمەڵكوژكردنی حەشدی شەعبی، یان هەڵوەشاندنەوەی، هەڵوەشاندنەوە و لەخۆگرتنی بە باشترین بژارەی حكوومەتەكانی پێشوو و ئێستەیش هەمان سیاسەت دەگرنەبەر، بەڵام ناتوانن هەڵیبوەشێننەوە و تێكەڵی بكەن.
هەڵوەشاندنەوەی تەواوەتی حەشدی شەعبی نە بڕیارێكی سیاسی و نە سەربازییە، چونكە گرووپە چەكدارەكانی بە تەواوی چوونەتە ناو قووڵایی دەوڵەتەوە و مووچە لە حكوومەت وەردەگرن، وەك دەستەی سەربازی سەربەخۆ كار دەكەن و پشتیوانیش لە ئێران وەردەگرن. هەوڵ درا كە پەیكەربەندی سەربازی ورد و دیاریكراویان بۆ دیاریی بكرێت، بەتایبەت لە سەردەمی حكوومەتی مستەفا كازمی، بەڵام دەرئەنجامی ئەو كارە زۆر بە كەمی دەركەوتن، بەهۆی بەرگریی گرووپەكانی سەربە ئێران و ڕازینەبوونیان بە تێكەڵبوون لەگەڵ گرووپەكانی تر و كاركردنیان بەشێوەیەكی ڕاستەوخۆ و سەربەخۆ وەك دەوڵەتێك لە ناو دەوڵەت هێشتەوە.
سەرەڕای ئەوەی لە ڕووی یاساییەوە لەلایەن فەرماندەی گشتی هێزە چەكدارەكانی عێراق فەرماندەیی دەكرێن، بەڵام زۆرترین وەلائیان بۆ ئێرانە و فەرمان لە تاران وەردەگرن، چەندان جار لە دەرەوەی دەسەڵاتی سەرۆك وەزیران و دامەزراوەكانی دەوڵەتی عێراق كاریان كردووە و فەرمانەكانی دەوڵەتیان پێشێل كردووە.
هەر جۆرێك بێ، ڕیشەكێشكردنی حەشدی شەعبی مشتومڕی زۆری لەسەرە، بەشێك وای دەبینن كە دەتوانرێ جێبەجێ بكرێت، سەرەڕای ئەوەی هەڕەشەی ڕووبەڕووبوونەوەی چەكداری و جەنگی ناوخۆیی و تێكچوونی ئاسایشی وڵاتی لێ دەكەوێتەوە، هەندێك بە دووری نازانن كە ئەمە ببێتە هۆی جەنگیش لەگەڵ ئێران، بەڵام تا ئێستە هەڵوەشانەوە و ڕیشەكێشكردنی واقیعی نییە و ناتوانرێ بهێنرێتە دی.