دوای ئەوەی هێزە سیاسییەكانی هەستیان بە مەترسی پلانەكەی یەكێتی بۆ دابەشكردنی هەرێمی كوردستان كرد، یەكگرتوو چوونە لای بافڵ تاڵەبانی و ئەمڕۆش دەچنە لای پارتی دیموكراتی كوردستان، پلانەكەی یەكێتی مەترسیدارە.
یەكێتی لەسەر ئەرز و بەكردەیی ماوەیەك بوو هەوڵی دوو ئیدارەیی دەدا و بەتەواوی بەرنامەی بۆ دابەشكردنی كوردستان دانابوو، بۆ ئەوە چەندان پلانیان جێبەجێ كرد.
یەكێتی چەقبەستووییەكی سیاسیی دروست كرد، هەوڵی ئیفلیجكردنی دامەزراوەكانی كوردستانی دا، لە دەڤەری سلێمانی بەتەواوی كۆمەڵێك كاریان دەست پێ كرد دەرخەری نەگەڕانەوە بوو بۆ حكوومەت و ئاماژەكانی جێبەجێكردنی دوو ئیدارەیی بوو.
ئەو پلانە مەترسییەكی گەورەی لەسەر كورد لە باشوور دروست كرد، كورد بۆ دەسكەوتەكانی ئێستەی 100 ساڵە لەم پارچەیە خەبات دەكات و چەندان شۆڕش لە پێناویدا خۆیان كردووە بەقوربانی، كەس لەم 100 ساڵەدا بوێریی ئەوەی نەبووە كە باسی دابەشكردن و لێكدابڕانی شارەكانی باشووری كوردستان بكات، تەنانەت لە مێژووی نزیكدا مام جەلال كاتێك لە ساڵی 1983 گفتوگۆ لەگەڵ بەعس دەكات، سەدام پێشنیاری دابڕاندنی كەركووك لە باشووری كوردستان دەكات، بەڵام رەتی دەكاتەوە و ناچێتە ژێرباری ئەو داواكارییە.
بۆ رەوینەوەی ئەم پلانە مەترسیدارە، یەكگرتووی ئیسلامی دەسپێشخەرییەكی راگەیاندووە، دوێنێ 17ی ئایار چوونەتە لای بافڵ تاڵەبانی و هەموو شتێكیان بەروونی پێ راگەیاندووە.
بەپێی زانیارییەكانی "وشە"، یەكگرتوو دابەشكردن و دوو ئیدارەیی رەت كردووەتەوە و بەیەكێتییان گوتووە، خەڵك و هێزە سیاسییەكانی كوردستان ئەوەتان لێ قبووڵ ناكەن.
بۆیە یەكێتی نەرمیی نواندووە و ئەمڕۆش شاندەكەی یەكگرتوو سەردانی پارتی دەكەن و بڕیارە باس لە كۆتایی چەقبەستوویی سیاسی بكرێت، هاوكات باس لە پڕۆژە مەترسیدارەكەی یەكێتیش بكرێت.
مستەفا عەبدوڵا سەرۆكی فراكسیۆنی یەكگرتووی ئیسلامی كوردستان لە پەرلەمانی كوردستان ڕای گەیاند، ناوەڕۆكی دەستپێشخەرییەكەیان بۆ یەكێتی و پارتی، بە ئامانجی تێپەڕاندنی دۆخە چەقبەستووەكەیە. ئەم دەستپێشخەرییە سێ داواكاریی سەرەكی لەخۆ دەگرێت كە ئاراستەی هەردوو پارتە دەسەڵاتدارەكە كراوە، بۆ ئەوەی دامەزراوەكانی هەرێمی كوردستان بخرێنەوە سەرپێ.
كاراكردنەوەی پەرلەمان و ڕاگرتنی گرژییەكان
سەرۆكی فراكسیۆنی یەكگرتوو ئاماژەی بەوە كرد، دوو لە داواكارییەكانیان بریتین لە ڕاگرتنی گرژییە میدیاییەكانی نێوان هەردوو لایەن و كاراكردنەوەی پەرلەمانی كوردستان لە ماوەی یەك مانگدا. دووپاتیشی كردەوە كە پێویستە هەنگاو بنرێت بۆ خستنەوەگەڕی دامەزراوەكانی هەرێمی كوردستان و كۆتاهێنان بەو سستییەی لە كارەكانیاندا دروست بووە.
كوردستان دوای هەڵبژاردنی ساڵی 2024 كەوتووەتە ناو بنبەستێكی سیاسی و دەستووریی قووڵ. نووسەران و ئەكادیمییەكانی یەكێتی بەناوی توێژینەوەیەك بۆ حزبەكەیان، پێشنیاری دابەشكردن و دووئیدارەییان كردووە.
توێژینەوەكە كە لەلایەن گرووپێك كەسی نزیك لە یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان كراوە، ئەوانیش بریتین لە "د. یوسف گۆران، د. عابد خالید، د. فارووق عەبدول و د. جەلیل عومەر" ئامادە كراوە.
توێژەران نایشارنەوە بەردەوامیی ئەم بنبەستە، "شەرعییەتی دامەزراوەكانی هەرێمی لای بەغدا و كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی لاواز كردووە، بۆیە هۆشداری دەدەن.
توێژەران پێشنیاری ئەوەشیان كردووە پێكهێنانی حكوومەت بە سازان: ئەمە بە "سروشتیترین رێگە" ناو براوە، كە تێیدا پارتی و یەكێتی و هێزە براوەكان لەسەر دابەشكردنی پۆستەكانی سەرۆكایەتیی پەرلەمان، هەرێم و ئەنجوومەنی وەزیران رێكبكەون. بەڵام توێژینەوەكە بۆ بیانوو هێنانەوە تا بەحزبەكەیان دەڵێن، "ئەمە پێویستی بە "تێپەڕاندنی عینادی سیاسی و دەستگرتن بەسەر جومگەكانی دەسەڵاتدا" هەیە.
توێژەران دەڵێن، ئەگەر لایەنەكان نەگەیشتنە رێككەوتن، هەڵوەشاندنەوەی پەرلەمان بژارەیەكی دەستوورییە. بەڵام هۆشداریی دەدرێت كە ئەمە تێچوویەكی زۆری هەیە و هیچ گەرەنتییەك نییە نەخشەی سیاسی بگۆڕێت و رەنگە هەرێم بخاتەوە ناو هەمان چەرخی بنبەست.
توێژەران پێشنیاری سیستمی دوو ئیدارەیی یاسایی دەكەن، ئەمە ئەو خاڵە جەوهەرییەی توێژینەوەكەیانە و نیگەرانیی لێ كەوتووەتەوە. ئەمە وەك بژاردەیەكی جێگرەوە بۆ كۆتاهێنان بە "ناعەدالەتی لە دابەشكردنی داهات" پێشنیاز كراوە. مۆدێلەكە پێشنیاز دەكات هەرێم ببێتە دوو ناوچەی ئۆتۆنۆمی (هەولێر- دهۆك و سلێمانی-هەڵەبجە)، هەولێریش وەك پایتەخت ببێتە ناوچەیەكی ئۆتۆنۆمی سێیەم كە سەر بە هیچ كامیان نەبێت.
ئەگەرچی بەرپرسانی یەكێتی لە میدیاكانەوە رەتیان كردەوە ئەو توێژینەوەیە رای یەكێتی بێت و باسیان لەوە كرد، یەكێتی لەگەڵ دابەشكردنی كوردستان و دوو ئیدارەیی نییە، بەڵام یەكێتی بە دروستكردنی ئەو كەشە سیاسییەی ئێستە و گەیاندنی هەرێم بەبنبەستی سیاسی و ئیداری، هەنگاوی كرداری بۆ دوو ئیدارەیی دەست پێ كردووە.