پاول ئیدۆن نووسەر و ڕۆژنامەوانی سەربەخۆ و شارەزا لە كاروباری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بابەتێكی بە ناونیشانی "جەنگی ئێران دووپات لە پێویستیی كوردستان بە سیستمی بەرگریی ئاسمانی دەكاتەوە"، لە پێگەی گۆڤاری "
فۆربس"ی ئەمەریكی بڵاو كردووەتەوە و نووسیویەتی، جەنگی ئەمەریكا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران كە لە 28ی شوبات/فێبرایەر دەستی پێ كرد و لە هەشتی نیسان/ئەپریل ئاگربەست ڕاگەیەنرا، لەو ماوەیە هەرێمی كوردستانی عێراق ڕووبەڕووی ژمارەیەكی زۆری هێرشی مووشەكی و درۆنی ئێرانی و میلیشیاكانی ئێران لە عێراق بووەوە، لە كاتێكدا بەرگری ئاسمانی ئەمەریكی و بەریتانیا ڕۆڵی كارایان لە پاراستنی هەولێری پایتەختی هەرێمەكە گێڕا، بەڵام دووبارە پێویستی زۆری هەرێمی كوردستانی بە سیستمی بەرگریی ئاسمانی سەربەخۆ دەرخستەوە، تا ئێستەیش ڕوون نییە كە هەرێمی كوردستان دەتوانێ بەرگریی ئاسمانی بۆ پاراستنی خۆی لە داهاتوویەكی نزیك دەست بكەوێت یان نا؟
بەگوێرەی نوێترین ڕاپۆرتی پشكنەری گشتیی وەزارەتی بەرگریی ئەمەریكا بۆ كۆنگرێس، لەبارەی ئۆپراسیۆنی ئەمەریكا و هاوپەیمانان بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی داعش لە عێراق و سووریا كە لە چارەكی یەكەمی 2026 خراوەتە ڕوو، پشتڕاستی پێویستیی زۆری ناوچەكە بۆ بەهێزكردنی توانا سەربازییەكانی دەكاتەوە.
هاوكات ڕاپۆرتەكە تیشكی خستووەتە سەر هێرشە دیارەكان كە هەرێمی كوردستانی لە كاتی جەنگ كردووەتە ئامانج، ئەو هێرشە بەردەوامانە كە هێزەكانی هاوپەیمانانی بە سەرۆكایەتیی ئەمەریكا لە بنكەیەكی سەربازی نزیك فڕۆكەخانەی هەولێری بە چڕی دەكردە ئامانج، جیا لەوەی بە مووشەك ماڵی سەركردەكانی كوردیشی دەپێكا، خوێناویترین هێرشیش لە 24ی ئادار/مارس ئەنجام درا كە بووە هۆی شەهیدبوونی شەش پێشمەرگە و برینداربوونی 30 پێشمەرگەی تر.
سیستمی بەرگریی ئاسمانی كە هێزەكانی ئەمەریكا لە هەولێر جێگیریان كردووە، بەرپەرچی دەیان هێرشی مووشەكی و درۆنی لە هەرێمی كوردستان دایەوە، بەڵام تەنیا ئەو هێرشانەی كە لە دەوروبەری دامەزراوە ئەمەریكییەكان بوون، هێزەكانی پێشمەرگە بە دەست نەبوونی سیستمی بەرگری لە تەواوی ناوچەكانی هەرێمی كوردستان دەناڵێنن، ئەمەیش وایكردووە كە هێزەكان و ژێرخانی وزە لە ناوچەكە بەردەوام ڕووبەڕووی هەڕەشە و هێرش ببێتەوە.
لە سەروبەندی دەستپێكردنی جەنگەكەیش، شارەزایان و پسپۆران دووپاتیان لەوە دەكردەوە، ناوچەكانی دەرەوەی سیستمی بەرگریی ئاسمانیی هاوپەیمانان لە فڕۆكەخانە و كونسوڵگەی ئەمەریكا، دەبێتە ئامانجێكی ئاسان بۆ ئێران و بریكارەكانی كە گرووپە میلیشیاكانی ئێرانن لە عێراق، لەگەڵ ئەوەدا سیستمی بەرگریی ئاسمانی فڕۆكەخانە توانی تەواوی هەولێر بپارێزێت، ئەمەریكا سیستمی رایسیۆن كۆیۆت و بەریتانیایش سیستمی رابید سنتری لە هەولێر جێگیر كردووە كە وەك قەڵغانێكی كارا، دژی هێرشی مووشەكی و درۆنی ئێران و میلیشیاكان كاریان دەكرد، هاوكات سیستمی بەرگری پاتریۆت ئێم ئای ئێم-104 كە لە هەولێر جێگیر گراوە، توانی هێرشی مووشەكی بالیستیكی ئێران تێكبشكێنێت.
پێشتر فەرمانگەی میدیا و زانیاری حكوومەتی هەرێمی كوردستان لە ڕاپۆرتێكدا بڵاوی كردەوە، سەرەڕای ئەوەی هەرێمی كوردستان لەو ململانێیە بێلایەنە، بەڵام لە ڕیزبەندی یەكەمی ئەو ناوچە بێلایەنانەیە كە زیانی گیانی و مادی زۆری بەركەوتووە، هێرشەكان بوونە هۆی شەهیدبوونی 20 كەس و برینداربوونی 123 كەسی تر، زیانی مادی بە ماڵ و خانوو و شوێنی كاركردنی سەتان هاووڵاتی تریش گەیشت. بەگوێرەی ئامارەكانیش تا ئێستە زیاتر لە 855 هێرشی درۆنی و مووشەكی كراونەتە سەر هەرێمی كوردستان.
لە ڕاپۆرتەكەی پشكنەری گشتیی وەزارەتی بەرگریی ئەمەریكادا هاتووە، هێزەكانی هاوپەیمانان ئەوكات بەشێوەیەكی كاتی پشتیوانی ڕاوێژبەخشینیان بۆ وەزارەتی كاروباری پێشمەرگە و هێزەكانی پێشمەرگە بەهۆی پرسی پاراستنی بە پەلە و هەڕەشەكانی ئێران لە ماوەی بەردەوامی جەنگ وەستاند، لە كاتێكدا هێزەكانی ئەمەریكا پلانیان دادەنا كە بەردەوامی بە پشتیوانی ڕاوێژبەخشین بە هێزەكانی پێشمەرگە لە دوای كۆتاهاتنی ئۆپراسیۆنی داستانی تووڕەیی بدەن و ئەوەیش بە پێویستییەكی هەنووكەیی دەزانن، لە كاتێكدا كە یاداشتی لێكگەیشتنی ئێستە بۆ بەخشینی ڕاوێژ بە وەزارەتی پێشمەرگە لە مانگی ئەیلوول/سێپتێمبەری ئەمساڵ كۆتایی دێت.
هێما بۆ ئەوەیش كراوە، سەرەڕای نەمانی ئۆپراسیۆنەكانی پێشمەرگە دژی داعش، هاوپەیمانان بەردەوامن لە هاوئاهەنگیكردن لەگەڵ پێشمەرگە لە چارەگێكی یەكەمی ئەمساڵ لەبارەی بەرگریی ئاسمانی و مووشەكی و ئۆپراسیۆنەكان دژ بە ئێران.
ئەگەر لە مانگی ئەیلوول/سێپتێمبەری داهاتوو هاوپەیمانان لە هەرێمی كوردستان بكشێنەوە، ئەوا هەرێمەكە خۆی لە بەردەم زۆرترین هێرشی درۆنی ئێران و میلیشیاكان لە داهاتوو دەبینێتەوە كە ئەمەیش ئەگەرێكی بەهێزە، ئەگەر ئێران بیەوێ بەردەوام بێ لە وەشاندنی گورز لە بەشە جیاجیاكانی هەرێمی كوردستان، چونكە ئێستە كە ئاگربەستیش لە هەشتی نیسان/ئەپریل ڕاگەیەنراوە، تاران لە هێرشەكانی بەردەوامە. شارەزایان و چاودێران پێشبینی ئەوە ناكەن كە ئەمەریكا سیستمی بەرگریی پێشكەوتووی دژ مووشەكی بالیستیكی وەك پاتریۆت بداتە ناوچەكە، بەڵام لەو باوەڕدان كە سیستمی بەرگریی دژە درۆنی كەمتێچوو، وەك كۆیۆت بژارەیەكی گونجاوە، بەڵام تا ئێستە هیچ ئاماژەیەك دەرنەكەوتووە كە هەرێمی كوردستان توانای دەستەبەركردن و دەسكەوتنی ئەو سیستمە بەرگرییە ئاسمانییە كورتمەودایانە بێت، بۆ پاراستنی ژێرخانی خۆی لە فڕۆكەخانە و دامەزراوە حكوومییەكان.
ئەمەیش لە كاتێكدایە لە یاسای ڕێگەپێدانی بەرگریی نیشتمانی بۆ ساڵی 2024 لە بەندێكی بە ڕوونی ئەوە خراوەتە ڕوو، "مەشق و ئامادەكردنی هێزەكانی تەناهیی عێراق و هێزەكانی پێشمەرگە بۆ بەرگری دژی هێرشی مووشەكی و درۆنی لەلایەن ئەمەریكاوە دەكرێت"، بەڵام سەرەڕای ئەوە هیچ سیستمێكی بەرگریی ئاسمانی تا ئێستە نەگەیشتووەتە دەست هێزەكانی پێشمەرگە.
پێشتر مەسروور بارزانی سەرۆكی حكوومەتی هەرێمی كوردستان، تیشكی خستە سەر پێویستی زۆری ناوچەكە بە سیستمی بەرگریی ئاسمانی دژی درۆن و مووشەك لە مانگی شوبات/فێبرایەری 2024. شارەزایانیش دووپات لەوە دەكەنەوە كە ئەو بەندەی یاسای ڕێگەپێدانی بەرگریی نیشتمانی بە چەكداركردنی هێزەكانی عێراق بە سیستمی بەرگریی ئاسمانی شكستی هێنا لەوەی كوردەكان ئەو سیستمەیان پێ بگەیەنێت، یان بەلایەنی كەمەوە بۆ كاتێكی نادیار دواخراوە، بە دڵنیاییەوە ئەمەیش گرووپە سیاسییەكانی بەغدای شوێنكەوتووی ئێران دڵخۆش دەكات، بە پەكخستنی هەر هەوڵێكی لەمجۆرە، چونكە شكستهێنان بەو پرۆسەیە واتە دەستنەگەیشتی هەرێمی كوردستان بە سیستمی بەرگریی ئاسمانی، ئەمەیش دواجار بەو شێوەیە ڕووی دا، بەڵام لەبەرئەوەی هەرێمی كوردستان دەوڵەتێكی سەربەخۆ نییە، ناتوانرێ هیچ جۆرە كەلوپەلێكی سەربازی پێشكەوتوو و تەنانەت سیستمی بەرگری ئاسمانیشی بێ وەرگرتنی ڕێگەپێدان لە بەغداوە بۆ ڕەوانە بكرێت.
هەرێمی كوردستان دڵنیایە و نایەوێ پشت بە حكوومەتی ناوەندی بۆ دەسكەوتنی سیستمی بەرگریی ئاسمانی ببەستێت، لە ئەگەری كشانەوەی هێزەكانی هاوپەیمانان، لەوكاتەی كە هەرێمی كوردستان لە ژێر بۆردمانی ئێران و میلیشیاكانیش بوو، وەزارەتی ناوخۆی عێراق گرێبەستێكی كڕینی سیستمی دژە درۆنی كڕی و ڕوونی كردەوە كە بەو سیستمانەی دەیكڕێت ئامادە نییە ئاسمانی هەولێر بپارێزێت.
بەشێوەیەكی گشتی بەغدا پشت بە ئەمەریكا بۆ سیستمی بەرگریی ئاسمانی نابەستێت و بەغدا گرێبەستێكی بۆ كڕینی سیستمی مووشەكی چیۆنگ گۆنگ 2ی مامناوەندی بەرگریی ئاسمانی لە كۆریای باشوور واژوو كرد، هاوكات تۆپهاوێژی كورتمەودای جۆری كۆركوتی بۆ دژە درۆنە لە توركیا كڕی، بەمشێوەیە بەغدا سیستمێكی بەرگریی ئاسمانیی چین لەسەر چین دروست دەكات، كە لە درۆنی نزم فڕیو و تا مووشەكی بالیستیك بەرز دەبێتەوە، بە نەكڕینی ئەو سیستمانەیش لە ئەمەریكا، بەغدا كۆسپ لە بەردەم هەولێر دروست دەكات، تا سیستمی بەرگریی سەربەخۆ و سنوورداری خۆی هەبێت.
گومان لەوەدا نییە كە گرووپە سیاسییە بەهێزەكانی شوێنكەوتووی ئێران لە بەغدا هەموو هەوڵی خۆیان دەخەنەگەڕ، تا كوردەكانی عێراق هیچ سیستمێكی بەرگریی ئاسمانییان دەست نەكەوێت، بەڵام ئەوەیش بەو مانایە نایەت كە دواجار عێراق پێویستە بەشێك لە سیستمی بەرگریی ئاسمانی بۆ پاراستنی ژێرخانی ناوچەكە لەوێ جێگیر بكات.
عێراق كارەبا لە هەرێمی كوردستان دەكڕێت، هەرێمی كوردستان ئامادەیە كە لە ڕێگەی پڕۆژەی رووناكی ناوچەكانی تری عێراقیش ڕووناك بكاتەوە كە لەوێ پشت بە موەلیدەی گەورە دەبەسترێت، بەشێكی زۆری دەسكەوتنی كارەبایش لە غازی بەرهەمهاتوو لە كێڵگەی كۆرمۆر دێتە دی كە بەردەوام بە مووشەك و درۆن لەلایەن میلیشیاكانەوە دەكرێتە ئامانج.
لە ئایار/مایۆی 2024دا هەوڵی دەستەبەركردنی سیستمی بانتسیر ئێس 1ی عێراقی ڕووسی بۆ كێڵگەی كۆرمۆر دژی ئەو هێرشانە درا، بەڵام ئەو سیستمە دەست نەكەوت و جێگیر نەكرا، لە ئەنجامی هێرشی تشرینی دووەم/نۆڤێمبەری 2025 كە بووە هۆی پچڕانی توانای 80%ی كارەبای كوردستان، لیژنەیەكی هاوبەش لە نێوان هەولێر و بەغدا پێكهێنرا، تا سیستمێكی بەرگریی ئاسمانی تۆكمە لە كۆرمۆ بە هاوئاهەنگیی هەردوولا جێگیر بكرێت، هەندێ زانیاریش باس لەوە دەكەن كە بەغدا دەیەوێ سیستمی بەرگریی ئاسمانی كۆركۆت ئەو كێڵگەیە بپارێزێت، ئەوەی ماوەتەوە چاودێریكردن و ئیرادەی سیاسی بەغدایە لە هەنگاوێكی لەمجۆرە، سەرەڕای ئەوەی لە بەرژەوەندی خۆیشیدایە.
ئەوە بە تەواوی ڕوونە كە هەرێمی كوردستان زیاتر لە هەر كاتێك پێویستی بە سیستمی بەرگریی ئاسمانی خۆیەتی، بەڵام تا ئێستە نازانرێ لە كوێ و چۆن ئەو سیستمە بەرگرییە ئاسمانییانەی دەست بكەوێت.