دوو دەیەی ڕابردوو پاشەكشەیەكی گەورەی توانای ئامرازە كلاسیكییەكانی ڕاگەیاندنی لە گەیاندنی هەواڵی ڕاستەقینە و ڕەسەن دروست كرد، ئەمەیش بەهۆی سەكۆ ئەلیكترۆنییەكان كە ناتوانن قەرەبووی ئامرازە كلاسیكییەكان بكەنەوە، دواجاریش ئەمە كاریگەریی نەرێنی و بێمتمانەیی و بێ بڕوایی زۆری لای جەماوەر دروست كردووە.
مات پیرس توێژەری ئەمەریكی لە
شرۆڤەیەك كە لە بڵاوكراوەی تایبەت بە هێزی و میدیا و دیموكراسی بڵاوی كردووەتەوە دەڵێ، پاشەكشەی ڕۆژنامەوانی كلاسیكی بووەتە هۆی زیادبوونی گۆشەگیری كۆمەڵایەتی و كەمبوونەوەی هۆشیاریی گشتی لە ئەدای بەرپرسان و بەرزبوونەوەی ئاستی گەندەڵی، ئەو تێكهەڵچوونە لەبری باجێكی نەبینراو لەسەر كۆمەڵگەكان دەبینرێت و كۆمپانیا زەبەلاحەكانی تەكنەلۆجیا بەرپرسن لێی.
بەگوێرەی نوێترین ڕاپۆرتی پەیمانگەی میدیل لەبارەی واقیعی ڕۆژنامەوانی ناوخۆی كە لە تشرینی یەكەم/ئۆكتۆبەری 2025 بڵاو كراوەتەوە، تەنگژەی پاشەكشەی ڕۆژنامەوانی كلاسیكی دوو دەیەیە بەسەر یەكتر كەڵەكە بووە، دووپات لەوە دەكاتەوە ئێستە دیمەنی میدیایی لە هەموو كاتێك زیاتر ئاڵۆز و شێواو بووە.
مات پشت بە ئامرازەكانی ئابووری ئاكاری بۆ شیكردنەوەی هۆكارەكانی دووبارە بنیاتنانەوەی پیشەسازی هەواڵ بە بەراورد لەگەڵ وێرانكردنی دەبەست، بۆ ئەمەیش تیۆری دانیال كانمان و ریچارد سالەر دوو گەورە ئابووریناسی وەرگری خەڵاتی نۆبڵ دەهێنێتەوە، كە سەلماندوویانە ئاكاری مرۆیی لە ڕووبەڕووبوونەوەی ژینگەكان ئاڵۆزە و پشت بە ئەزموونی زانین دەبەستێت، ئەمەیش وایكردووە ئینتەرنێت خراپ بەكار بهێنرێت، بەڵام سەكۆ ئەلیكترۆنییەكان و سۆشیال میدیاكان ئەمە وەك كەلێنێكی دەروونی دەبینن و كاری لەسەر دەكەن.
ئەو شرۆڤەیە دووبارە تیۆری بیرمەندی ئەمەریكی والتەر لیبمان لە 1922 لە كتێبەكەی بە ناوی "ڕای گشتی"، لەبارەی سنووری دەروون و درككردنی مرۆیی لە وەرگرتنی ئاڵۆزییەكانی كۆمەڵگەی نوێ قسە دەكات، ئەو تیۆرەیش لەلایەن بیرمەند جۆن دیۆی بە داواكردنی مانەوەی متمانە لە نێوان هاووڵاتییانی سادە بەرهەڵستی كرایەوە.
ڕوانینی لیبمان بە درێژایی سەدەی بیستەم، كاتێك بازاڕەكانی رێكلام و رووبەڕەكانی پەخشكردن قۆرخ دەكران و تێچووی بەرهەمهێنان و دەركەوتن لە ناو ئامرازەكانی میدیایی جەماوەری زۆر بوو، سەرنج لەسەر بڕیاری ژمارەیەكی كەمی پسپۆران و سەرمایەداران بوو، ئەمەیش ڕۆژنامەوانانی ناچار دەكرد، عورفی پیشەیی بەهێز بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی خاوەنكاران دروست بكەن.
ئەمڕۆ لە پەراوێزی شۆڕشی تەكنەلۆجیا و كەمبوونەوەی تێچووی بەرهەمهێنان و بڵاوكردنەوەی ناوەڕۆك بۆ سفر، دیمەنەكە بە تەواوی پێچەوانە بووەتەوە. پیرس دەڵێ، تێچووی دارایی گەیشتن بە زانیاری پاشەكشەی كردووە بەهۆی تۆڕەكانی پێوەستكراو بە رێكلام و بریكارەكانی ژیریی دەستكرد، تێچووی بڕیارێكی ژیرانە بۆ گەڕان بە دوای ڕاست زۆر بەرز بووەتەوە و بەكاربەری سەردەم بە دوای بژارە كەمتێچووەكان دەگەڕێت، ڕاسپاردە و بنەماكانی پیشەیی میدیایی كە لە سەدەی پێشوو زۆر گرنگی پێ دەدا، ئێستە بۆ ئەلگۆریتم "خوارزمیات"ی بێ وردبوونەوە لە بەرهەم و لێكۆڵینەوە لە ڕاستییەكان گۆڕاوە، بۆیە بەكارهێنانی ناوەڕۆكی میدیایی بووەتە كارێكی شاراوە و قورسە شرۆڤەی بكەیت و ڕووبەڕووی ببیتەوە.
لەو ڕوانگەیەوە دوژمنێكی سەرەكی دەركەوت كە ئەویش تەكنەلۆجیای ژیریی دەستكردە بەرانبەر بە كاری ڕۆژنامەوانی، توێژینەوەیەكی نوێ كە هەردوو توێژەر ئینگۆس بریدگمان و تیلۆر ئۆین بۆ ناوەندی میدیا و تەكنەلۆجیا و دیموكراسی لە كەنەدا نووسیویانە، دووپات لەوە دەكەنەوە كە نموونەكانی ژیریی دەستكردیی بەرهەمهێنەری وەك چات جی پی تی و جیمینای و كلاود و گرۆك پشت بە ناوەڕۆكی دامەزراوە هەواڵییەكانی كەنەدا دەبەستن، لەوانە ئەو بابەتە شاراوانەیش كە تەنیا بۆ ئەوەی پشكداری مانگانەیان هەیە دەبینرێن، ئەو ناوەڕۆكانە بێ ئاماژەدان بە سەرچاوەكان و ڕێزگرتن لە كاری پیشەیی ئەوان بەكار دەهێنن.
توێژینەوەیەك كە لە ئادار/مارسی ڕابردوو بڵاو كراوەتەوە و ئاماژە بەوە دەكات، ئەو ئامرازانە خاوەنی داتا بانكێكی سەرەكی تایبەت بە ناوەڕۆكی میدیایین لە سیستمی خۆیان، بەڵام بە هیچ شێوەیەك ئەوە دەرناخەن، تەنیا ئەگەر بەكارهێنەر زۆر سوور بێ لەسەر دەرخستنی كە بەشێوەیەكی خراپ دیزاین كراوە و زیان بە پیشەسازی ناوەڕۆك دروستكردنی سەرەكی و بەكارهێنەران دەگەیەنێت، بەتایبەت لەگەڵ لاوازی ئەو تەكنیكانە و مەیل بۆ بەرهەمهێنانی زانیاری ساختە و گۆڕینی بۆ نموونەی قازانج ویست و پشتئەستوور لەسەر بنەمای سەرنجڕاكێشانی جەماوەر.
هەڵمەتەكانی دەسكەوتنی بێ بەرانبەر، میدیای باشی ناچار كردووە كە لە پشت دیوارەكان بمێنێتەوە و ڕێ لە بردنی ناوەڕۆكەكانی لەلایەن ڕۆبۆتەكانەوە بگرێت، ئەمەیش تێچووی كۆمەڵایەتی بۆ گەیشتنە زانیاری متمانەپێكراو زیاتر دەكات.
پسپۆران دووپات لەوە دەكەنەوە كە میدیای كلاسیك، هەواڵەكانی لەسەر بنەمای گرنگی سیاسی و كۆمەڵایەتی بۆ خەڵك پۆلێن دەكرد، بەڵام سەكۆكانی ئینتەرنێت و ژیریی دەستكرد بە تەواوی لەسەر ئەو بنەمایە دوور كەوتوونەتەوە، زۆرینەی ئامرازی نەرم بۆ پشتیوانی لە دروستكردنی ناوەڕۆكی هەواڵی بە كوالێتی بەرز و هاوبەشیكردنی دادپەروەرانە لە داهاتی رێكلامەكان دەخەنە خزمەتەوە، ئەمەیش وایكردووە پشتبەستنی زیاتری كاری میدیایی لەسەر تەنگژەكانی دارایی و داهات و پارە بێت، بە بەراورد بە بوارە گرنگەكانی تری ژیان.
ئەمە تەنیا لە تۆڕەكانی كۆمەڵایەتی سنووردار ناكرێ، بەڵكو بۆ بزوێنەرەكانی گەڕانیش لە ئینتەرنێت گۆڕاوە. نووسەر دەڵێ، كۆمپانیای گووگڵ كە بە درێژایی مێژووی گەورەترین هەڵمەتی بەكارهێنەران بوو بۆ دەسخستنی زانیاری و مانشێتی هەواڵەكانی دنیا، بەڵام ئێستە كۆمپانیاكە جووڵەی هەواڵی میدیا كلاسیكییەكان سنووردار دەكات، لە ڕێگەی خستنەڕووی كورتە و پوختەی هەواڵ لە ڕێگەی ئامرازی ژیری دەستكردەوە.