نهێنیی پشت دەركەوتنی پاكستان و بینینی ڕۆڵی ناوەندگیر لە نێوان واشنتن و تاران

لە بەهاری ئەمساڵ دنیا خۆی لە بەردەم لە پەراوێزی گورزێكی كوشندە بینییەوە، جەنگی وێرانكەری ئەمەریكا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران، هەڕەشەی وێرانكردنی ئابووری دنیای دەكرد و كەناڵەكانی دیپلۆماسی پچڕان و وڵاتانی ناوەندگیری پێشوو خۆیان وەك ئامانج بینییەوە، لەبری ئەوەی ببنە ناوەندگیر، بۆ پڕكردنەوەی ئەو بۆشاییە وڵاتێكی تر دەركەوت كە كەس چاوەڕوانیی نەدەكرد، ئەویش پاكستانە كە توانی لە ڕێگەی هەوڵەكانی پێوەندییەكانی واشنتن و تاران لە دوای 1979ەوە بگەیەنێتەوە باشترین ئاست، بەڵام بۆچی پاكستان بەو كارە هەستا و چی لە پشت ئەوەوە هەیە؟

چەند هەفتەیەك لە گفتوگۆی چڕوپڕ، دواجار ئیسلام ئاباد بە بەشداریی كارای قەتەر سەركەوتوو بوو لەوەی یاداشتی لێكگەیشتن لە نێوان واشنتن و تاران تەواو بكات و لە 18ی حوزەیران/یۆنیۆ واژووی لەسەر كرا، لەسەر ئەو بنەمایەیش ڕێڕەوی دانوستان و گفتوگۆكان بۆ چارەسەری ناكۆكییە قووڵەكان كە كاتی زۆری دەوێ، بە خێرایی دەستی پێ كرد، ئەمانە پرسیار لەبارەی هۆی هاتنە پێشەوەی لە ناكاوی پاكستان وەك ناوەندگیری سەرەكی لەو ململانێیە ئاڵۆزە دەكەن، بەتایبەتی چی وای لە ئیسلام ئاباد كرد بە هەموو توانای خۆیەوە بێتە ناو كێشەكەوە؟ هۆكارەكانی پشت سەركەوتنی ئیسلام ئاباد لەو ئەركەدا چین؟

بەشێوەیەكی گشتی ناوەندگیری پاكستان لە ئەنجامی كاردانەوەی ئاڵۆز و خاڵی لاوازی ئابووری وڵاتەكە و بەربەستی جیۆگرافی و دیمۆگرافی بوو، كە وایكرد بە پەلە پێگەی پاكستان لە دنیادا بەرز ببێتەوە و بەهۆی پێوەندییە بەهێزەكانی لەگەڵ واشنتن، سەركەوتوو بوو لەوەی ببێتە ناوەندگیرێكی چالاك، شیكاری ناوەندگیری پاكستان بەشێوەیەكی ڕاستەقینە پێویستی بە ڕوانینە لەوەی كە لە پشتی مێزی دانوستانەكانەوە هەیە، چۆن وڵاتێك كە دەكەوێتە سنووری ململانێكانەوە و قووڵترین تەنگژەی ناوچەكە بۆ كاغەزی دیپلۆماسی چالاك و سەركەوتوو گۆڕی.

بۆ تێگەیشتن لە هۆكاری هاتنی پاكستان و بینینی ڕۆڵی ناوەندگیر لە نێوان واشنتن و تاران، پێویستە لەو گەردەلوولە ئابوورییە بڕوانین كە خەریك بوو ئاسمانی ئیسلام ئاباد بگرێتەوە، جەنگ و پێكدادانی 40 ڕۆژە كە بووە هۆی وەستانی جووڵەی كەشتیوانی لە گەرووی هورمز كە شادەماری گەیشتنی وزەیە، بۆ پاكستان پەكخستنی هورمز هەڕەشەیەكی مەترسیدار و ڕاستەوخۆ بوو، چونكە وڵاتانی باشووری ئاسیا بە ڕێژەی 85 تا 90% نەوتی خام لە سعوودیە و ئیمارات و غازی سروشتیش لە قەتەر دەكڕن، سەرجەمیشیان پێویستیان بەوە بوو كە بە گەرووی هورمز تێپەڕن و بگەنە وڵاتانی باشووری ئاسیا.

لەگەڵ زیادبوونی ماوەی جەنگ، گورز و لەرینەوە لە ئابووری پاكستان دروست بوو، بەتایبەت زیادبوونی 10 دۆلار لە نرخی بەرمیلێك نەوت، پێویستی بەوەیە ئەو وڵاتە ملیارێك دۆلار زیاتر لە كڕینی نەوت خەرج بكات، بەوهۆیەوە چەند ڕۆژێك دوای هەڵگیرسانی جەنگ، محەمەد ئۆرنەغزیب وەزیری دارایی پاكستان هۆشداریی دا، خەرجی هاوردەكردنی مانگانەی نەوت لەلایەن وڵاتەكەیەوە بەشێوەیەكی زۆر خێرا بەرز دەبێتەوە، لە شەشی ئادار/مارس حكوومەتی ئەو وڵاتە ناچار بوو كە نرخی سووتەمەنی لە وڵاتەكە بە رێژەی 20% بەرز بكاتەوە و ڕێوشوێنی توندی گرتەبەر، لەوانە دەستكردن بە خوێندنی ئۆنلاین و نەچوونە قوتابخانە، سنوورداركردنی گەشتی نێودەوڵەتی بۆ بەرپرسانی حكوومەت و كەمكردنەوەی ڕۆژەكانی كاركردن و پچڕانی كارەبا لە هەندێك كاتدا، هەموو ئەمانە پلانی بەرگرتن و ڕووبەڕووبوونەوەی تەنگژەی كەمی وزە بوون لە وڵاتەكەدا.

لێكەوتەكانی جەنگ و كاریگەرییەكانی لەسەر پاكستان هەر بەوەوە نەوەستا و بگرە گەیشتە كەرتی كشتوكاڵیش، كشتوكاڵ كە پێنجەم سەرچاوەی سەرەكی داهاتی ناوخۆیی پاكستان و سەرچاوەی بژێوی ژیانی 40%ی خەڵكی ئەو وڵاتەیە، بەڵام لە كاتی گەیشتن بە وەرزی ڕنینەوەی بەروبوومەكانی بەهارە، توانای كڕینی گازیان بۆ بەكارخستنی كەلوپەلەكانیان نەبوو، هەروەها گواستنەوەی بەروبوومە كشتوكاڵییەكان تێچووی زۆری دەویست تا دەگەیشتە بازاڕ. جیا لەوەی پەكخستنی گەرووی هورمز هەڕەشەی لە گەیشتنی پەینی كشتوكاڵی لە ناوچەی كەنداوەوە بۆ وڵاتانی دنیا كرد و نرخی پەین بە ڕێژەی 50% بەرز بووەوە، بۆیە جیا لە تەنگژەی وزە و ئابووری، پاكستان خەریك بوو ڕووبەڕووی تەنگژەی ئاسایشی خۆراكیش ببێتەوە.

بە وێنەیەكی گەورەتر لە دۆخەكە بڕوانین، ساڵانە 700 تا 800 هەزار هاووڵاتیی پاكستان بۆ كاركردن و مانەوە ڕوو لە وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەكەن، ئەمەیش دراوی قورس و بیانی زۆر بۆ گەنجینەی ئەو وڵاتە دەگێڕێتەوە، بەڵام دروستبوونی شەڕ لە كەنداو ئەمانەی وەستاند و هەڕەشەی لەسەر پارەی یەدەگی بانكی ناوەندی ئەو وڵاتەیش دروست كرد، چونكە ساڵانە نزیكەی 30 ملیار دۆلار ئاڵوگۆڕی دارایی لەگەڵ وڵاتانی كەنداو و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بوونی هەیە، جەنگ هەڕەشەی گەڕانەوەی 1.4 ملیۆن پاكستانی لە وڵاتانی ناوچەكە بۆ زێدی خۆیان دروست كرد،  ئەو گەڕانەوە بە كۆمەڵەیش ساڵانە سێ تا چوار ملیار دۆلار هاتنی پارەی بیانی بۆ پاكستان لەناو دەبرد، جیا لەوەی گەڕانەوەی ئەو ژمارە زۆرەی خەڵك و مانەوەیان بە بێكاری، ڕێژەی بێكاری لەو وڵاتە بە تەواوی بەرز دەكردەوە.

بۆیە ویستی پاكستان بۆ گەیشتنە ڕێككەوتنی ئەمەریكا و ئێران تەنیا خواستێك نەبوو كە پێگەی لە ناو وڵاتان بەرزتر ببێتەوە، بەڵكو پێویستییەكی ئابووری زۆر گرنگ بوو،  ئێستە كە ئەمەریكا و ئێران خەریكی ڕێككەوتنن، سوودی گەورەی بۆ پاكستان دەبێت، لەوانە دەستكردنەوە بە پرۆژەی ڕاكێشانی بۆڕی غاز لە ئێرانەوە بۆ پاكستان، ئەمە وا دەكات كە غاز بە نرخێكی كەم و بە بەردەوامی بە پاكستان بگات.

دیوێكی تر ترسی پاكستان بوو لە نزیكی جیۆگرافی و پێكهاتەی دیمۆگرافی ناوچە سنوورییەكانی لەگەڵ ئێران، لە نێوان هەردوو وڵات بە درێژایی نزیكەی 900 كیلۆمەتر سنووری هاوبەش بوونی هەیە، لە دیوی پاكستانەوە هەرێمی بەلووجستانی پاكستان بوونی هەیە كە ژمارەیەكی زۆری بەلووچەكان لە دیوی ئێرانەوەیش لەو ناوچانە دەژین، هاوكات بەلووچەكانی پاكستان لە دۆخی هەڵگەڕانەوە و خەباتی چەكداریدان دژی وڵاتەكە و داوای جیابوونەوە دەكەن، دروستبوونی جەنگێكی وێرانكەر و فراوان لە ئێران، دەبووە هۆكارێك تا پریشكی جەنگ و پێكدادان لە ناوخۆی پاكستانیش دەست پێ بكات، ئەمە جیا لەوەی جەنگ لە ئێران دەبووە هۆی ڕۆیشتنی ملیۆنان كۆچبەر لە ئێرانەوە بۆ پاكستان، ئەمانە وایدەكرد كە دەوڵەت لە پاكستان بە تەواوی هەرەس بهێنێت.

ئەمەیش لە كاتێكدا بوو هەرێمی بەلووچستانی پاكستان كە هاوسنووری ئێرانە، بەندەی غەوادر بوونی هەیە كە یەكێكە لە شادەمارەكانی ئابووری ئەو وڵاتە، هەروەها كانی ریكۆ دیك كە بەگوێرەی خەمڵاندنەكان بایی 60 ملیار دۆلار زێڕ و مسی تێدایە، جیا لەوە كۆمپانیای ئارامكۆی سعوودیە بە بڕی 10 ملیار دۆلار دەستی بە دروستكردنی پاڵاوگەیەك لە نزیك بەندەری غەوادر كردووە، بە دروستبوونی ئاڵۆزی و جەنگ لە ناوخۆی ئێران و پەڕینەوەی پریشكەكانی بۆ ئەو هەرێمە، وایدەكرد ئیسلام ئاباد كۆڵەگەیەكی هەرە سەرەكی ئابووری وڵاتەكەی بكەوێتە لێژییەوە.

سەرەڕای هەموو ئەمانە لە ڕووی دیمۆگرافی و دانیشتووانە نزیكەی 20 تا 36 ملیۆن هاووڵاتی پاكستان مسوڵمانی شیعەن كە نزیكەی 10 تا 15%ی دانیشتووانی وڵات پێكدێنن، كە ژمارەیان 240 ملیۆن كەسە، بۆردمانەكانی ئەمەریكا و ئیسرائیل و كوشتنی عەلی خامنەیی ڕێبەری شۆڕشی ئیسلامیی ئێران خۆپێشاندانی فراوانی لە پاكستان دروست كرد كە لە ئەنجامدا 21 كەس كوژران، لەو كاتەی خۆپێشاندەران هەوڵی هەڵكوتانەسەر كونسوڵگەی ئەمەریكایان لە شاری كراچی لە یەكی ئادار/مارس لە پاكستان دەدات. ئەمانە وایكرد كە عاسم مونیری سوپاسالاری پاكستان لەمیانەی گفتوگۆی لەگەڵ پیاوانی شیعەی وڵاتەكەی، پێی گوتن ئەگەر دەتانەوی پشتیوانی ئێران لە جەنگ بكەن، فەرموون بڕۆنە ئێران. چونكە بەمشێوەیە ئەگەری سەرهەڵدانی شەڕی مەزەویش لە نێو پاكستان زۆر بەهێز دەبوو.

هەموو ئەوانە هۆكار بوون و هانی ئیسلام ئابادیان دا تا بە پەلە بكەوێتە جووڵە و چۆڵی گۆڕەپانی نێودەوڵەتی و ناچالاكی وڵاتانی ناوەندگیر بقۆزێتەوە، دۆخی جەنگ و بەربەستەكانی بەردەم وڵاتانی ناوچەكە و سەرقاڵی ڕووسیا بە جەنگ دژی ئۆكراینا و بێ متمانەیی لە نێوان چین و ئەمەریكا و یەكلابوونەوەی وڵاتانی كەنداو لە لاگیریكردن لە جەنگە، دەرفەتی بۆ ئیسلام ئاباد ڕەخساند تا بێتە پێشەوە.

پاكستان نموونەیەكی ناوازەی دیپلۆماسیی و بێلایەنی پێشان دا، لەو كاتەی لە ساڵی ڕابردوو لەمیانەی جەنگی 12 ڕۆژەی ئیسرائیل دژی ئێران، سەركۆنەی توندی ئیسرائیلی كرد، هاوكات لەوكاتەی تاران وڵاتانی كەنداوی بۆردمان كرد بەهەمانشێوە سەركۆنەی تارانی كرد، هاوكات پێوەندییەكانی پاكستان لەگەڵ ئەمەریكا زۆر پتەو و توندوتۆڵ بوو، ئیسلام ئاباد یارمەتی واشنتنی دا لە گرتنی محەمەد شەریفوڵا ئەنجامدەری تەقینەوەی فڕۆكەخانەی كابۆل لە 2021،  هەروەها بە بەهێزی لە ناوەندگیری ئەمەریكا بە سەرۆكایەتی دۆناڵد ترەمپ بۆ وەستانی جەنگ و پێكدادانی سەربازی لە نێوان پاكستان و هیندستان لە ئایار/مایۆی 2025 كرد، ئەو هەڵوێستە پاكستان بە زیرەكانە قۆستییەوە و پێگەی خۆی لای ترەمپ بەهێز كرد.