یەكەم هەنگاوی كرداری بۆ جێبەجێكردنی بەڵێنەكانی حكوومەتەكەی بۆ ڕیشەكێشكردنی گەندەڵی، سەرنجەكان چوونەتە سەر ئەو هەڵمەتی گرتنەی لە دوێنێوە دەستی پێ كردووە و دۆسیەكانی گەندەڵی كراونەتەوە و ئەنجوومەنی باڵای دەستپاكی و گێڕانەوەی سامانی گشتی دامەزرێنرا، چاودێرانیش ئەو جموجۆڵانە بە دەرفەتێكی ڕاستەقینە بۆ شكاندنی تۆڕەكانی گەندەڵی دەبینن كە ساڵانێكە ڕیشەیان داكوتاوە، هەندێكی تریش هۆشداریی دەدەن كە سەركەوتنی ئەو پرۆسەیە پێوەستە بە توانای حكوومەت لە گۆڕینی ئەو دۆسیانە بە تۆڵەی سیاسی بۆ دۆسیەی لێكۆڵینەوە لەلایەن دادگاكانەوە و گێڕانەوەی پارە دزراوەكان.
حكوومەتی عێراق سەرەتا بە گرتنی عەدنان جومەیلی بریكاری وەزارەتی نەوت و بەڕێوەبەری پێشووی كۆمپانیای پاڵاوگەكانی باكور و بێجی دەستی پێ كرد، بەهۆی تێوەگلانی لە دۆسیەی گەندەڵی كارگێڕی و دارایی پێوەست بە كۆمپانیای پاڵاوگەكانی باكور "پاڵاوگەی بێجی". دوای ئەوە كەسایەتی سیاسی و پەرلەمانتار و بەرپرسی وەزارەتەكانی بەدوا داهات، بەڵام بەشێك لە پسپۆران و شارەزایان دووپات لەوە دەكەنەوە كە هەڵمەتەكەی زەیدی، تا ئێستە خەریكی گرتنی بەرپرسە بچووكەكانە و نەگەیشتووە بە سەرە گەورەكانی گەندەڵی لە عێراق.
ئەحمەد خزر توێژەری سیاسی لە عێراق
دەڵێ، بەشێوەیەكی گشتی دۆسیە گەورەكانی گەندەڵی لە عێراق لە دوای 2003 پێوەستە بە تۆڕی خاوەن هەژموونی سیاسی و حزبی و ئابووری ئاڵۆز، نەك بە كەسێك و چەند كەسێك، بۆیە گەیشتن بە هێڵی یەكەم و سەرەكی گەندەڵی پێویستی بە ئیرادەیەكی سیاسی ڕاستەقینە هەیە.
زیاتر گوتی، ڕووبەڕووبوونەوەی گەندەڵی و گەیشتن بە سەرە گەورەكانی گەندەڵی پێویستی بە رووپۆشێكی دادگایی بەهێز و سەربەخۆ هەیە كە توانای بەرگەگرتنی گوشاری سیاسی و میدیایی هەبێت، ئەو هاوسەنگییە سیاسییەی ئێستە هەیە ڕێ بە رووبەڕووبوونەوە دەدات، بەڵام بێ ئەوەی پەل بكێشێت بۆ دروستكردنی تەنگژە لە ناو هاوپەیمانی دەسەڵاتدار، بۆیە دەتوانین بڵێین كە وەك سەرەتا گرتنی هەندێ كەسی لاوەكی هەنگاوی یەكەمە بۆ كۆكردنەوەی بەڵگە و دروستكردنی دۆسیەی گەورەتر.
لەلایەكی ترەوە یاسین عەزیز توێژەری سیاسی دەڵێ، زەیدی ناتوانێ كۆتایی بە دۆسیە گەندەڵییە بڵاوبووەكان بهێنێت كە پێوەستە بە هێزی دەستگرتوو بەسەر جومگەكانی دەوڵەت لە عێراق بە ئاسانی و لە ماوەیەكی كەمدا، گەندەڵی كە عێراقی داپۆشیوە و زۆر بە قووڵی بڵاو بووەتەوە، هیچ سەرۆك وەزیرانێك ناتوانێ بە ئاسایی كۆتایی پێ بهێنێت. تەنیا ئەگەر كودەتای گەورە لە هێز و چەك و هەژموون لە ناوخۆی دەوڵەت ڕووبدات.
لەگەڵ ئەوەیشدا یاسین عەزیز ئەو هەوڵانە بە باش ناو دەبات لەلایەن حكوومەتی زەیدییەوە، بەڵام بە بڕوای ئەو گرنگتر لەوە گەیشتە بە كۆتایی دۆسیە گەورەكانی گەندەڵی، ئەمە پێویستی بە هەوڵی ناوخۆ و دەرەكی و پشتیوانی نێودەوڵەتی و دادوەری هەیە، تا بتوانین بگەین بە گرنگترین هۆكارەكان و هێزی گەندەڵی لە وڵات.
لە هەفتەی یەكەمی پێدانی متمانە بە حكوومەتەكەی، سەرۆك وەزیران ڕێنوێنیی ئاراستەی لایەنەكانی چاودێریكردن و دەسەڵاتەكانی پێوەست بە سەپاندنی یاسا كرد، دەست بە ڕێوشوێنی لێكۆڵینەوەی فراوان لەبارەی گرێبەستە گرنگەكان بكەن كە وەزارەتەكان و دامەزراوەكانی حكوومەت واژوویان كردووە و دڵنیا ببنەوە لەوەی هاوتەریبە لەگەڵ یاسا و ڕێنوێنی و پاراستنی سامانی گشتی.
گرتنی ژمارەیەكی زۆری بەرپرسان بە تۆمەتی گەندەڵی لەلایەن حكوومەتی زەیدییەوە، پرسیاری زۆری لەبارەی چارەنووسی ئەو سیاسییانە دروست كردووە كە لە پاڵ خۆیان حەشاریان داون و پشتیوانیان كردوون، ئەمە ئەگەری گۆڕینی جەنگ دژی گەندەڵی بۆ ئاستێكی بەرز دێنێتە كایەوە كە سەرەنجام سەرە گەورەكانی وڵاتیشی تێدەكەوێت.
ئەحمەد تەمیمی توێژەر دەڵێ، گەیشتنی حكوومەت بە قۆناغی گرتنی سەرە گەورەكان و كەسایەتییە باڵادەستەكانی دەوڵەت جارێ زووە و پێویستی بە هەنگاوی زۆر هەیە، چونكە عەلی زەیدی سەرۆك وەزیران ئێستە نایەوێ تووشی بەریەككەوتن بێ لەگەڵ قەوارە گەورەكانی ناو پەرلەمان، چونكە ئەو خاوەنی هیچ قەوارەیەكی سیاسی نییە كە لە پەرلەمان پشتیوانی بكەن، جیا لەوەیش ترسی لە كودەتای سیاسی هەیە.
زیاتر گوتی، هەنگاوی گەورەی ڕووبەڕووبوونەوەی گەندەڵی دەكرێ دوای سەردانەكەی زەیدی بۆ واشنتن دەست پێ بكات، دیداری لەگەڵ سەرۆكی ئەمەریكا دۆناڵد ترەمپ و دەسكەوتنی پشتیوانی و هەڵكردنی گڵۆپی سەوز لەلایەن ئەمەریكاوە بۆ زەیدی، ئەمانە ڕێخۆشكەر دەبن بۆ دەستكردن بە هەنگاوی گەورەتر.
هێمای بۆ ئەوەیش كرد، داماڵینی میلیشیاكان لە چەك هەنگاوێكی ترە كە پشتیوانی زەیدی دەكات ڕێوشوێنی فراوانتر بۆ نەهێشتنی گەندەڵی بگرێتەبەر، چونكە ئەو گرووپانە لایەنی گەورەی گەندەڵین، كاتێك بێ هەژموون و چەك دەمێننەوە، هەنگاوەكانی حكوومەت بەهێزتر دەكەن بۆ گەیشتن بە سەركردە گەورەكانی گەندەڵی، تەنانەت ئەگەر پۆستی زۆر باڵایان هەبێ، یان سەرۆكی حزب و قەوارەی گەورەیش بن.
لەگەڵ ئەوەیشدا پێویستە زەیدی هاوسەنگی لە ڕیشەكێشكردنی گەندەڵی ڕابگرێت و ڕێوشوێنەكان تەواوی گەندەڵكاران لە هەموو قەوارە و پێكهاتەكان بگرێتەوە، تا هیچ یەكێك لە قەوارە و پێكهاتەكان ئەو هەستەی لا دروست نەبێ كە كراونەتە ئامانج و دۆسیەكە بە ڕێیەكی تردا ببرێت.
غازی فەیسەڵ سەرۆكی ناوەندی عێراقی بۆ توێژینەوەی ستراتیجی دەڵێ، پرۆسەی ڕووبەڕووبوونەوەی گەندەڵی و گەندەڵكاران پێویستە هەنگاو بە هەنگاو كاری لەسەر بكرێت، ئەوەی ئێستە دەیبینین گواستنەوەیەكی جۆرییە و ئامانجێكی ستراتیجی هەیە بۆ نەهێشتنی گەندەڵی دارایی و كارگێڕی، كە بە ملیاران دۆلار لەسەر شانی دەوڵەتی عێراق لە چەند ساڵی ڕابردوو كەوتووە.
ڕوونی كردەوە، كێشەی گەندەڵی لە كەڵەكەبوونی تۆڕی بەرژەوەندیخوازی ئابووری و سەربازی لە دوای 2003 دەگەڕێتەوە كە لە دوای 2014 بە تەواوی دەسەڵات و هەژموونیان زیاتر بوو، ئەو گرووپ و تۆڕانە باوەڕیان بە لۆجیكی دەوڵەتی نوێ كە لەسەر بنەمای سەروەری یاسا و دامەزراوەیی كار دەكات نییە، لەبری ئەوە گوشار و ستەم وەك ئامراز دژی كۆمپانیاكانی نیشتمانی و بیانی بەكار دەهێنن، تا پارەی زەبەلاحیان دەست بكەوێت، هەر ئەمەیش هۆكارە كە سەرمایەداران و وەبەرهێنەرە گەورەكان بە پەلەن لە جێهێشتنی عێراق.