لە پەراوێزی هەڵمەتی گرتنی گەندەڵكاران لە بەغدا و چەند پارێزگەیەكی تری عێراق و دواتر لە كۆبوونەوەی چوارچێوەی هاوئاهەنگی بەگوێرەی سەرچاوە ئاگادارەكان، عەلی زەیدی سەرۆكی حكوومەتی عێراق داوای لە سەركردەكانی چوارچێوەی هاوئاهەنگی كردووە، پشتیوانی و پارێزبەندی لەسەر ئەو گرووپە چەكدارانە هەڵبگرن كە سەركردەكانیان لە دۆسیەی گەندەڵی تێوەگلاون، بۆ ئەوەی هاوشێوەی ئەوانەی تر بگیرێن، ئەمەیش تاقیكردنەوەیەكی قورسی حكوومەتی زەیدییە، چونكە ئەگەری پێكدادان دەهێنێتە ئاراوە، بەڵام ڕوون نییە زەیدی لە نێوان گرتن و یەكلاكردنەوەی دۆسیەكانیان بە گێڕانەوەی پارەكان بەرانبەر بە ئازادبوونیان، یان هەڵكوتانەسەریان و گرتنیان كامەیان هەڵدەبژێرێت؟
سێ سەرچاوەی ئاگادار، دووانیان نزیك لە چوارچێوەی هاوئاهەنگی و یەكێكی نزیك لە حكوومەت كە نەیانویستووە ناویان ئاشكرا بكرێت، بۆ ڕۆژنامەی "
العربی الجدید" گوتوویانە، سەرۆك وەزیرانی عێراق لە میانەی كۆبوونەوەی چوارچێوەی هاوئاهەنگی بە سەركردەكانی ڕاگەیاندووە، ئەو سوورە لەسەر ئەو هەڵمەتەی ئێستەی بە هاوئاهەنگی لەگەڵ فایەق زێدانی سەرۆكی ئەنجوومەنی باڵای دادوەری دەستی پێ كردووە. ئەو هەڵمەتی ڕیشەكێشكردنی گەندەڵییەیش دوای گوشارە قورسەكانی ئەمەریكا دێ بۆ سەر بەغدا، كە لە دۆسیەی سپیكردنەوەی پارە و پارەداركردنی تیرۆر بوونی هەیە و واشنتن تۆمەتی ئەوە دەخاتە پاڵ بەغدا، كە تاران و حزبوڵای لبنانی سوود لە سیستمی دارایی و ئابووری عێراق وەردەگرن و تۆڕی ناناوەندییان داناوە و پارە سپی دەكەنەوە و تیرۆر پارەدار دەكەن.
یەكێك لەو سەرچاوانە گوتی، ژمارەیەك لە سەركردەكانی چوارچێوەی هاوئاهەنگی و نیگەرانی و ترسی دروستبوونی تەنگژەی تەناهی و پێكدادان دروست ببێت، كاتێك حكوومەت بیەوێ سەركردەكانی گرووپە چەكدارەكان كە ناویان لە دۆسیەكانی گەندەڵی هاتووە بگرێت، بۆیە داوایان لە سەرۆكی حكوومەت كرد، بەگوێرەی میكانیزمێك هەنگاو بنێت كە كێشە و پێكدادانی لێ نەكەوێتەوە.
بەگوێرەی زانیارییەكان، سێ سەركردەی گرووپە چەكدارەكان لە دۆسیەكانی گەندەڵی وەزارەتی نەوت و كارەبا ناویان هاتووە، هاوكات محەمەد شیاع سوودانی سەرۆك وەزیرانی پێشووی عێراق بەوە تۆمەتبار كراوە، كەمتەرخەمی كردووە و ئاست و ڕێژەی گەندەڵی لە سەردەمی حكوومەتەكەی ئەو زۆر بەرز بووەتەوە.
لەلایەكی ترەوە سەرچاوەكان ئاماژە بە بوونی جووڵەیەكی تری سیاسی لەگەڵ حكوومەت و دەسەڵاتی دادوەری دەكرێت، بەشێك لە لایەنەكان دەیانەوێ دۆسیەكانی گەندەڵی یەكلا بكەنەوە، بە گێڕانەوەی پارە بۆ دەوڵەت بەرانبەر بە حوكمی سووك و ئازادكردن بە كەفالەت، پشتیوانانی ئەو ڕەوتە دووپات لەوە دەكەنەوە كە بە ڕازیبوونی حكوومەت بەو دەسپێشخەرییە، پارەی زۆر بۆ گەنجینە دەگەڕێتەوە و هاوشێوەی دۆسیەی دزی سەدەی لێ نایەت كە لە سەردەمی حكوومەتی كازمی ئاشكرابوو و بڕەكەی گەیشتە 2.5 ملیار دۆلاری ئەمەریكی، بەڵام دوای گرتنی بكەرانی و ئازادكردنیان بە كەفالەت بێ گێڕانەوەی پارەكە، دۆسیەكە پەردەپۆش كرا.
سەرچاوە نزیكەكەی زەیدی و حكوومەت گوتی، هەڵمەتەكە بۆ وەستاندنی پڕۆژە و سڕكردنی مامەڵە لەگەڵ بەشێك لە كۆمپانیاكان و كەرتی تایبەت كە پێوەستن بە گرووپە چەكدارەكانەوە، ئەمەریكا كردوویەتییە مەرج كە كاركردن لەگەڵیان بوەستێت، هاوكات بوونی كۆمپانیای بنیاتنان كە لە بواری دروستكردنی ڕێگەوبان و پرد و خواردنگە و هۆتێل و كۆمەڵگەی نیشتەجێبوون كار دەكەن، سەرجەمیان لێكۆڵینەوەیان لەسەر دەكرێت، چونكە بە بڕوای واشنتن ئەمانە بوونەتە پەردەپۆشی بازرگانی و سەرچاوەی داهاتی ئەو گرووپانەی ناویان خراوەتە ناو لیستی تیرۆرەوە كە بریتین لە حزبوڵای عێراق و نوجەبا و عەسائیبی ئەهلی حەق، حكوومەت و سەرجەم وەزارەتەكان مامەڵەكردن لەگەڵ ئەو كۆمپانیایانە و گرووپانە دەوەستێت، گرتنەبەری ئەو ڕێوشوێنەیش بە گونجاوتر دەزانرێ، لەوەی پێكدادان و ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ میلیشیاكان دروست ببێت.
بەگوێرەی زانیارییەكانی العربی الجدید، هەڵمەتەكە بەردەوامی هەیە و كەسوكار و نزیكەكانی ئەوانەی بە تۆمەتی گەندەڵی گیراون، ماڵەكانیان بڕێكی زۆر پارەی لێ دەستبەسەر كراوە، ماڵی كەسە نزیكەكانیشیان دەپشكنرێ، بۆ ئەوەی تەواوی ئەو پارەیەی گەندەڵكاران بە نایاسایی كۆیان كردووەتەوە، بۆ گەنجینەی گشتی بگەڕێنرێتەوە.
تا ئێستە 53 كەس بە تۆمەتی گەندەڵی گیراون، دوای ددانپێدانانەكانی عەدنان جومەیلی بریكاری وەزارەتی نەوتی عێراق و بەڕێوەبەری پێشووی پاڵاوگەی بێجی، كە لەگەڵ گرتنی جومەیلی و ئەوانەی تریش، دەست بەسەر 200 ملیار دیناری عێراق و سەتان زەوی و خانووبەرە و هەژماری بانكی لە ناوخۆ و دەرەوەی وڵات بە ناوی تۆمەتباران و كەسوكارەكانیان دەستی بەسەردا گیراوە.
بەرپرسێكی باڵای تەناهیی عێراق لە فەرماندەیی ئۆپراسیۆنە هاوبەشەكان كە سەرپەرشتی پرۆسەی گرتنەكان دەكات، بۆ ڕۆژنامەكە گوتی، تا ئێستە بە كاش دەست بەسەر 200 ملیار دیناری عێراقی گیراوە، نزیكەی 300 ئۆتۆمبێلی گرانبەها و 400 پارچە زەوی و خانووی نیشتەجێبوون و دەیان هەژماری بانكی لە ناوخۆ و دەرەوەی عێراقدا گیراوە، هاوكات هاوئاهەنگی ورد لەگەڵ ئیمارات و ئوردن و توركیا و ئێران و لبنان هەیە، بەهۆی ئەوەی تۆمەتباران ددانیان بەوەدا ناوە، زۆرترین مامەڵەكانیان لەو وڵاتانە بووە و هەوڵ دەدرێ ئەو پارانەی براونەتە دەرەوەیش بۆ گەنجینەی گشتی بگەڕێنرێنەوە.
حوسێن عەرەب پەرلەمانتار لە لێدوانێكدا دەڵێ، گەندەڵی لە عێراق بووەتە كارێكی ڕێكخراو و دامەزراوەیی و هەڕەشەیەكی ڕژد و گەورەیە بۆ سەر بوونی دەوڵەت، لەبارەی چۆنیەتیی دزینی ئەو پارە زۆرەی داهاتی گشتیش لەلایەن ئەو بەرپرسانەوە، پەرلەمانتارەكە دەڵێ، فرۆشتنی نەوت و كڕین و ساختەكردنی دراو و ئاڵوگۆڕكردنی دراو، ئەمانە گرنگترین ئەو بوارانەن كە ئەو گەندەڵییە زەبەلاحانەیان تێدا كراوە.
موجاهید تائی پسپۆری سیاسی لە عێراق دەڵێ، توێژی سیاسیی ئێستەی عێراق لە بەردەم بژارەی قورسدان، دەیانەوێ سیستمی سیاسیی ئێستەی عێراق بەرانبەر بە كردنە قوربانی بەشێك لە لایەنەكان و ئەندامانیان بەردەوامی پێ بدرێت، گوشارەكانی ئەمەریكا بەرانبەر بە دۆسیەی گەندەڵی و تەنگژەی دارایی كە عێراق لە ئەنجامی داخستنی گەرووی هورمز تووشی بووە و ناتوانێ نەوت هەناردە بكات و تێچووی زۆر، ئەمانە بارگرانی گەورەیان لەسەر شانی حكوومەت دروست كردووە.
ئەوانە حكوومەتی ناچار كرد ئەو هەڵمەتە دەست پێ بكات، تەنانەت ئەگەر بە تەواویش نەبێ، بەڵام لێدان دەبێ لە بەشێك لە هێزەكانی سیاسی، لەوانەیش هاوپەیمانی عەزم بە سەرۆكایەتی موسەننا سامەرایی و هاوپەیمانی ئەعمار و تەنمییە بە سەرۆكایەتیی محەمەد شیاع سوودانی.
تائی گوتی، ئەو هێز و لایەنانەی تر كە دەمێننەوە كار لەسەر یەكلاكردنەوەی دۆسیەكان بە گێڕانەوەی پارەكان دەكەن، بێ ئەوەی ڕێوشوێنی گرتن و هەڵكوتانەسەر ماڵ و شوێنی نیشتەجێبوونیان ئەنجام بدرێت، هێزە چەكبەدەستەكانیش بە جۆرێكی تر مامەڵەیان لەگەڵ دەكرێت. ئەگەر سیستمی سیاسیی عێراقیش تووشی مەترسی و كێشە ببێتەوە، ئەوا سەرجەم لایەنەكانی سیاسی كۆك دەبن لە لێدان لە گرووپە چەكدارەكان و میلیشیاكانی دەرەوەی دەسەڵاتی دەوڵەت بە كەمترین زیان، بۆیە هەموو بژارەكان ئەگەری جێبەجێكردنیان هەیە، بەڵام یەكلاكردنەوەی دۆسیەكان بە گێڕانەوەی پارە بەرانبەر بە نەگرتنیان لە هەموویان بێ كێشەترە و دوورترە لەوەی پێكدادان ڕوو بدات.