هەوڵەكانی چاكسازی و جەنگ دژی گەندەڵكاران بە بەردەوامی لەگەڵ پێكهاتنی حكوومەتەكان بوونی هەیە، بەڵام دواجار بەو ئامانجە ناگات، كە كۆدەنگی گەل و حكوومەتی لەسەرە ئەویش ئەنجامدانی چاكسازیی فراوان و ڕیشەكێشكردنی یەكجارەكی گەندەڵییە، هۆكاری ئەمەیش بۆ بوونی دژ یەكی لە نێوان سیستمی سیاسی پەرلەمانی لە عێراق و پاشخانی سیستمی مەركەزی پێشوو دەگەڕێتەوە، چونكە دامەزراوەكانی وڵات پتەو و یەكگرتوو نین و پێویستیان بەوەیە بە تەواوی نوێ و تازە بكرێنەوە.
زۆرینەی
عێراقییەكان بەردەوام باس لە چاكسازی دەكەن، ئەمە كۆدەنگییەكی كۆمەڵایەتی فراوانی لەسەرە و بە پێویست دەزانرێ كە چاكسازییەكی ڕاستەقینە و قووڵ ئەنجام بدرێت، بەڵام هەمیشە كێشە لە جێبەجێكردنی ئەو خواستە گشتییە لە واقیع دروست دەبێت، ناتوانرێ نەخشەڕێیەكی ڕوون و درێژمەودا بۆ ڕیشەكێشكردنی دابڕێژرێ و لە دەرئەنجامدا گۆڕانێكی تەواو دروست بكات، سەرجەم هەوڵەكان بە شكاندنی ئەڵقەیەكی گەندەڵی دەست پێ دەكەن و دواتر گفتوگۆ و جووڵەكانی دژە گەندەڵی دەبرێنەوە ژوورە داخراوەكان و سنووردار دەكرێن.
شكستی هەموو جاری پرۆسەكانی ڕیشەكێشكردنی گەندەڵی، پێوەست نییە بە نەبوونی ئیرادەیەكی سیاسیی بەهێز، بەڵكو لەوەوە سەرچاوە دەگرێ كە پەیكەری سیستمی سیاسیی پەرلەمانی عێراق، كە لە دوای 2003ەوە دامەزراوە و لەسەر پاشخانێكی كۆمەڵایەتی و دەسەڵاتی مەركەزی قووڵ داڕێژراوە، ئەمەیش وایكردووە لە نێوان مەركەزییەت و پەرلەمانی بمێنێتەوە و هیچ یەكێك لەو دوو سیستمە سیاسییە لە عێراق بوونی نەبێ و هەردووكیشی بوونی هەبێت.
لە مادەی یەكی دەستووری عێراقدا هاتووە كە عێراق دەوڵەتێكی فیدراڵی یەكگرتوو و سەربەخۆ و خاوەن سەروەریی تەواوی خۆیەتی و سیستمی دەسەڵاتی، كۆماری، نوێنەرایەتی "پەرلەمانی" دیموكراتییە. ئەو پێناسەیە خۆی دەخاتە ناو چوارچێوەیەكی فراوان و ناكرێ سنووری تێگەیشتنی گشتی دەوڵەت تێیدا تێپەڕێنرێت، بەمشێوەیە بنەمای سنووردار بۆ چوارچێوەی حوكم لە سیستمێكی پەرلەمانی دیاریی كراوە، تەنانەت لە چۆنیەتیی بەدیهێنانی مەرجە پێویستەكانیش بۆ بنیاتنانی سیستمێكی پەرلەمانی فراوان، كە بتوانێ بەردەوامی بە ئەدا و جێبەجێكردنی ئەركەكانی وەك بنەمای سەرەكی یەكێتی دەوڵەت و جووڵەكان بدات، بوونی نییە، تەنانەت بەرهەمهێنانی خۆپارێزی و برەودان بە تواناكانیش بۆ پاراستنی دەوڵەت لەبار نییە.
ئەوە نوێ نییە كە دەگوترێ سیستمی پەرلەمانی عێراق وەك منداڵێكی بێ باوك لە عێراق لەدایك بوو، هەرچەند ئاماژە بە مادەكانی دەستوور بكەین، دەبینین كە سیستمە سیاسییە پەرلەمانییەكە بەگوێرەی دەستوور بەشێوەیەكی نموونەیی ئاماژەی بۆ كراوە، لە ڕووی تیۆرییەوە تەواو بێ كێشەیە، بەڵام جیاوازییەكە لەگەڵ كولتووری گشتی و تێگەیشتنی گەل و تێگەیشتنی دەوڵەت لە ڕێی دامەزراوەكانیەوە ناتوانێ لە واقیع بهێنرێتە دی، بۆیە زێدەڕۆیی نییە بگوترێ كە ئەزموونی سیستمی پەرلەمانی لە ژێر ڕۆشنایی واقیعی عێراق لە سەرجەم ئەركەكانی خۆی شكستی هێناوە و گۆڕاوە، لە دوای شەش خولی پەرلەمان، ئێستە ئەو سیستمە بووەتە بەربەرستێكی دەوڵەت له بری ئەوەی ببێت بە ئامرازی ڕزگاركردنی لە دەست كۆتوبەندەكانی مێژوو.
ئەوە ڕوونە كە عێراق لە دوای سەدەیەك لە ژێر حوكمی پاشایەتی و دواتر سیستمێكی كۆماری مەركەزی توند، تا ئێستە نەیتوانیوە لە سروشتی فیدراڵی وەك لە دەستوور هاتووە تێبگات، تا ئێستە عێراقییەكان نەیانتوانیوە لە سنوور و سروشت و چۆنیەتیی جێبەجێكردنی لە چەمكی دەوڵەتی نوێ تێی بگەن.
سیستمی پەرلەمانی وەك نموونەیەكی حوكم بە دەست كێشەی تیۆری و هزری سیاسی ناناڵێنێت، بەڵام لەگەڵ ئەوەدا چاوەڕوانی كۆپی ئەو سیستمە لە عێراق بێ دیاریكردنی میكانیزمی ئاڵوگۆڕی دەسەڵات و پێوەندی نێوان دەسەڵاتەكان و دروستكردنی دامەزراوەكانی ەوڵەت و دروستكردنی پێوەندییەكان لە نێوان دامەزراوەكان، كارێكی قورسە و ناتوانرێ بهێنرێتە دی.
ئەوە ڕوونە كە سیستمی حوكم داهێنان و خەمڵاندنێكی چینی بژارە نییە، بەڵكو بەشێوەیەكی سروشتی و لە ئەنجامی ئەزموونی كۆمەڵایەتی و ئابووری و مێژووی گەلان هاتووەتە دی، بۆیە گەشەپێدانی لەلایەن خۆیەوە و چاككردنەوەی هەڵەكان و نەهێشتنی كەلێنەكان لە ڕێی مومارەسەكردن و جێبەجێكردنەوە دەبێت، عێراق لەوە بەدەر نییە، چاوەڕوان دەكرا كە ئەزموونی پەرلەمانی عێراق لە دوای 2003 كەلێنەكان لە ڕێی ئەزموونەوە پڕ بكاتەوە، لە بری ئەوەی كەلێنەكان بگات بە بۆشایی گەورە لە ناو پەیكەری دەوڵەتدا.
ڕاستییەكەی سیستمی پەرلەمانی لە هەموو جۆرە سیستمەكانی تر بۆ سروشتی كۆمەڵایەتی عێراق و ئاڵنگارییەكانی بەردەمی گونجاوترە، چونكە ئەو دەبێتە گەرەنتی یەكێتی وڵات و بەرەوپێشچوونی كۆمەڵایەتی، بەڵام ئەوەی لە واقیع هەیە سیستمێكی كارگێڕییە كە بە هیچ شێوەیەك لە سیستمی پەرلەمانی ناچێت و تەنیا تەنگژە بەرهەم دەهێنێت.
دواجار عەلی زەیدی سەرۆكی حكوومەتی عێراق، پێویستیی گۆڕانكاری و نوێكردنەوەی سیستمی كارگێڕی و دارایی دووپات كردەوە، بەشێك لەو باوەڕەدان كە زەیدی دەیەوێ سیستمی هاوبەشایەتی دروست بكات و ڕووبەڕووی ڕەخنەی زۆر بووەوە، بەڵام بۆ دەستكردن بە هەڵمەتی گەورە و بەرنامە بۆ داڕێژراوی گۆڕانكاری سەرەتا پێویستە پێناسەی دەوڵەت بكرێت، ئایا دامەزراوەكانی دەوڵەت بە سیستمی هاوبەشایەتی یان حاڵەتێكی تایبەت و دوور لە هاوسەنگی و ئاڵۆزی كە چەند دەیەیەكە بەردەوامی هەیە درێژەی پێ دەدرێت، بۆیە دەرئەنجام گۆڕانكاری دامەزراوەكان لە چوارچێوەیەكی فراوان و نوێكردنەوەیەكی تەواوەتی پێویستییەكی هەنووكەییە.
بەڵام بۆ چارەسەری ڕیشەیی ئەو كێشەیە پێویستە سیستمی سیاسی لە عێراق بگۆڕێت، نوێنەرایەتی سیاسی و پەرلەمان بمێنێتەوە و چارەسەرێكی یەكلاكەرەوە و فراوان بۆ دەسەڵاتەكانی هەرێمی كوردستان لەسەر بنەمای كۆنفیدڕاڵی دابڕێژرێت، كە خاوەن سیستمی سیاسی و كارگێڕی خۆی بێت، لە تەواوی ناوچەكانی تری عێراقیش سیستمێكی سیاسی و كارگێڕی مەركەزی جێەجێ بكرێت، كە دەسەڵاتی حكوومەتی خۆجێی پارێزگەكان دیاری بكات و ڕاستەوخۆ بە حكوومەتی ناوەندی ببەسترێنەوە.
بژارەی دووەم بۆ ڕیشەكێشكردنی گرفتی سیستمی دەسەڵات، دووبارە پێداچوونەوەیەكی تەواوە بە سیستمی سیاسی و جێبەجێكردنی سیستمی نامەركەزییە بە هەموو بنەما و پێوەرەكانی لە سەرانسەری عێراق، كۆكردنەوەی دەسەڵاتی مەركەزی لە دەست پێنج وەزارەت كە دەرەوە و بەرگری و نەوت و پلاندانان و دارایی و ئاسایشی نیشتمانی دەبن، وەزارەت و دەسەڵاتەكانی تر وەك فێركردن و تەندروستی و نیشتەجێكردن و پیشەسازی و پێوەندییەكان و ئاسایشی ناوخۆ بە تەواوی ڕادەستی حكوومەتی خۆجێی و هەرێم بدرێت.