ئایا كوردستان دەتوانێ ببێتە ناوەندێكی سەرەكی كۆمپانیا گەشەسەندووەكان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا؟

پێگەی جۆرشەلیم پۆستی ئیسرائیلی، ڕاپۆرتێكی شیكاری له ژێر ناونیشانی "ئایا كوردستان دەتوانێ شوێنپێی ئیسرائیل بكەوێ و ببێتە ناوەندێكی سەرەكیی كۆمپانیا گەشەسەندووەكان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا" بڵاو كردووەتەوە و ئاماژەی داوە، كوردستان پێویستی بەوە نییە لاسایی ئیسرائیل بكاتەوە، بەڵام دەتوانێ سوود لە ئەزموونی تەلئەبیب لە گۆڕان لە ژینگەیەكی بچووكی ناجێگیری سیاسی بۆ هێزێكی گەورە لە بواری كۆمپانیا گەشەسەندووەكان و تەكنەلۆجیا وەربگرێت.

چەندان دەیەیە چاودێرانی بیانی سەرنجیان لەسەر سەدام حوسێن و كۆمەڵكوژی و ڕێكخراوی تیرۆریستی داعش و نەوت و ئاسایشی هەرێمەكەیە، تا ئێستەیش ئەو دۆسیانە لە ڕابردووی كوردستان و ئێستەیش جێی بایەخن، بەڵام ئێستە ناوچەكە لە بوارێكی تر ناوی دەركردووە، ئەویش توانای مانەوەیە، سەرەڕای ئەوەی گوشاری زۆری لەسەرە و قورسە سەرنجی وەبەرهێنەران ڕابكێشرێت، كە گەرەنتی داهاتووی گەشەسەندوو بۆ كوردستان دەكەن.

باشترین نموونە بۆ بەرواردكردن حاڵەتی ئیسرائیلە، ئیسرائیل یەكێك لە باشترین ئابوورییەكانی ناوچەكە و سەكۆی كۆمپانیا گەشەسەندووەكانە لە دنیا، سەرەڕای ئەوەی بەردەوام لە ژێر گوشاری جیۆپۆلەتیك بووە و سەرچاوەی سروشتیشی زۆر سنوورداوە و تەنگژەكان كۆتاییان نەهاتووە و نایەت.

كوردستان ڕووبەڕووی كۆمەڵێك بەربەستی ئاڵۆز دەبێتەوە كە جیاوازە لەوەی ئیسرائیل تووشی هاتووە، هەولێر بەشێكە لە ناو سیستمێكی فیدراڵی و پشت بە هەناردەی نەوت دەبەستێت كە سیاسەت و داهاتەكانی لەلایەن خۆیەوە بڕیاری لەسەر نادرێت، تا ئێستەیش سیستمی بانكی لە قۆناغی گەشەسەندن دایە، هاوكات ژێرخانێكی تەكنەلۆجیای سەربازی پێشكەوتووی هاوشێوەی ئیسرائیلی نییە و ئەگەری دەستگەیشتنی بە سەرمایەی وەبەرهێنەرانی ئەمەریكی سنووردارە.

لەگەڵ ئەوانەیشدا بەراوردكردنەكە سوودبەخشە، چونكە ئیسرائیل سەلماندی كە ئابوورییەكی بچووك و هەستیاری سیاسی، دەتوانێ متمانەی وەبەرهێنەران بە دەست بهێنێت، نەك لە ڕێگەی بانگەشە بۆ كردنەوە، بەڵكو لە ڕێگەی ساڵانێك سیاسەتی گشتی و دامەزراوەی توێژینەوە و تۆڕی خەڵكانی بیانی و سەرمایەری وەبەرهێنەری بیانی و ژینگەیەك كە متمانەی وەبەرهێنەران دروست بكات.

بۆ كوردستان دۆخەكە جیاوازە، بابەتەكە تەنیا پێوەست نییە بە ڕاكێشانی سەرمایەی بیانی، بەڵكو بنیاتنانی دامەزراوەكان كە توانی گۆڕینی ئەو سەرمایە بیانی و ناوخۆییە بۆ ئابوورییەكی پشتئەستوور لەسەر داهێنان زۆر گرنگتر و پێویستترە.

هەرچەندە تا ئێستەیش سەرچاوەی سروشتی بەشێكی سەرەكی ئابووری و داهاتی هەرێمی كوردستانە، بەڵام ئەمە بەردەوام ڕووبەڕووی مەترسی سیاسی دەبێتەوە، بەتایبەت كە لە 2023 بەغدا لە دادگا داوایەكی بردەوە و چیتر هەرێمی كوردستان ناتوانێ هاوشێوەی پێشوو خۆبەڕێوەبەرانە ڕۆژانە 450 هەزار بەرمیل نەوت هەناردەی دەرەوە بكات. ماوەی زیاتر لە دوو ساڵیش بۆڕی نەوتی كوردستان بۆ بەندەری جەیهان بە داخراوی مایەوە، ئێستەیش دانوستان لە نێوان بەغدا و هەولێر و ئەنكەرە هەیە، تا دووبارە نەوت لەو ڕێگەیەوە هەناردە بكرێتەوە. بۆیە كوردستان پێویستی بە گەشەی ئابووری زیاترە تا بتوانێ بەرگەی گوشارە سیاسییەكان بگرێت.

حكوومەتی هەرێمی كوردستان بە كردەیی دەستی بە فرەجۆركردنی سەرچاوەكانی داهات و دوور لە نەوت كردووە، دەستەی وەبەرهێنانی كوردستان ئاماژە بەوە دەكات كە هەزار و 650 دەرفەتی وەبەرهێنانی لە 2006ەوە تا ئێستە مۆڵەت پێداوە، كە قەبارەی وەبەرهێنان تێیدا دەگاتە 80 ملیار دۆلاری ئەمەریكی و 14 ملیار دۆلار وەبەرهێنانی ڕاستەوخۆی دەرەكی و پڕۆژەی هاوبەشە، ئەو پڕۆژانەی وەبەرهێنان لە كەرتی پیشەسازی و  خانووبەرە و گەشتیاری و بازرگانی و كشتوكاڵ ئەنجام دراون.

هەنگاوی داهاتوو پێویستە سەرنج خستنەسەر داهێنان بێت، لە كاتێكدا پڕۆژەی هۆتێل و شاری نیشتەجێبوون دەرفەتی كار زیاتر دەكات، بەڵام دروستكردنی ژینگەیەك كە كۆمپانیا تازە گەشەسەندووەكان لەخۆ بگرێت، وەك ئەوەی لە ئیسرائیل بوونی هەیە، پێویستی بە نەهێشتنی كۆمەڵێك كەلێنە، لەوانە دەستەبەركردنی سەرمایەی مەترسییەكان، بەستنەوەی زانكۆكان بە كەرتی پیشەسازی و پەرەپێدانی ژێرخانی بانكی و پشتیوانی وەبەرهێنانی بیانی ڕێكخراو و سەرنجڕاكێشانی وەبەرهێنەرانی بیانی بۆ كاركردن لە بازاڕ و بەرگەگرتنی ریسك و مەترسییەكان.

وەبەرهێنەرانی كەرتی تایبەت ئێستە لە ئیسرائیل دڵنیان و متمانەیان بە كۆمپانیا گەشەسەندووەكانی ئیسرائیل هەیە، ئەو كۆمپانیایە بەهۆی ڕەخساندنی دۆخێكی گونجاو و دروستكردنی متمانە بۆ وەبەرهێنەران گەشەیان سەندووە، ئیسرائیل پرۆگرامی "یوزما"ی لە 1993ەوە جێبەجێ كرد، بۆ ڕاكێشانی سەرمایە و وەبەرهێنەری بیانی و دروستكردنی سندووقی سەرمایە كاری لەسەر كرا، بەوهۆیەوە لە گەیشتن بە سەرەتای ساڵانی دوو هەزار، كەرتی تایبەت بووە بزوێنەری سەرەكی بازاڕ و سەرمایە لە ئیسرائیل.

ئەو سەركەوتنە بەهۆی سیاسەتە ژیرەكانەوە بوو، لەو كاتەوە تا ئێستەیش ئیسرائیل 6% كۆی داهاتی گشتی لە بواری توێژینەوە و لیكۆڵینەوە و پەرەپێدان خەرج دەكات، كەرتی تەكنەلۆجیا زۆر پێشكەوتوو بووە و 12% دەرفەتی گشتی كار لە وڵات لەو بوارە و پێنجیەكی داهاتی گشتی لەو بوارەیە و نیوەی هەناردەكردنەكانیش لە كەرتی تەكنەلۆجیایە. لە ساڵی 2025 كۆمپانیاكانی تەكنەلۆجیای ئیسرائیل بە بڕی 15.6 ملیار دۆلار لە كەرتی تایبەتەوە پارەدار كراون، سەرەڕای جەنگ و ناجێگیری سیاسی و پەیبردنی وەبەرهێنەران بە بوونی ژینگەیەكی لەرزۆك، بەڵام ئامادەیی تەواویان هەبووە كە ریسك بكەن و ئەو مەترسییە پشتگوێ بخەن و وەبەرهێنان لە ئیسرائیل بكەن.

بە دڵنیاییەوە ستراتیجی داهێنانی كورد جیاواز دەبێ لە هی ئیسرائیل، چونكە كوردستان چوارچێوەیەكی سیاسی و ئابووری و زانستی تایبەت بەخۆی هەیە، بەكارهێنانی پارەی گشتی بۆ هاندانی وەبەرهێنانی تایبەت، یان دروستكردنی سندووقێكی هاوبەش، ناكرێ دەوڵەت بڕیار بدات و هەڵبژاردن بكات كێ دەرفەتی وەبەرهێنانی دەست دەكەوێت، بەڵكو پێویستە مەترسی و ریسكەكان و دەرفەتەكان بەسەر هەموو وەبەرهێنەران دابەش بكات،  بەتایبەت كوردانی دیاسپۆرا و دەرەوە كە خاوەنی سەرمایەن و بەرژەوەندیی بازرگانی و كەسییان لەگەڵ ناوچەكە هەیە.

فێركردن تەنیا نیوەی پێوەستە بە گرنگی بوونی زانكۆوە، بە پێچەوانە پێویستە دامەزراوەی ئابووری لە زانكۆكان هەبێت، هاوشێوەی دامەزراوەی "راموت"ی سەربە زانكۆی تەلئەبیب بۆ دیاریكردن و بە بازاڕكردنی داهێنانەكانی زانكۆ، بەمشێوەیە ناوەندە ئەكادیمییەكان بە پیشەسازی و بازاڕ دەبەسترێنەوە، زانكۆكانی كوردستان دەكرێ سوود لەو ئەزموونە وەربگرن.

هەرێمی كوردستان لە سفرەوە دەست پێ ناكات، لە 2003ەوە دامەزراوەكانی فێركردن و زانكۆكان لە چوار زانكۆوە بۆ زیاتر لە 50 زانكۆ و ناوەندی فێركردن و خوێندنی باڵا زیادیان كردووە، ئەمەیش دەسكەوتێكی نیشتمانی مەزنە.

بەگوێرەی ئەو توێژینەوەی ئەنجوومەنی بەریتانی بۆ توێژینەوە ئەنجامی داوە، 76% گەنجانی كوردستان گرنگی بە پڕۆژەی تایبەتی خۆیان دەدەن، 51% گرنگی بە فێربوون بۆ گونجان لەگەڵ بازاڕی كار دەدەن. كوردستان خواست و ویستی هەیە، بەڵام هەژار لە دۆزینەوەی ڕێگەیەك بۆ بەدیهێنانی ئەو خواست و ویستانە.

ڕێگەی پێشوەختە و ئاسان بۆ ئەوە هەن، لەوانە "فایڤ وەن لابس" كە پشتیوانی سەرمایەداران دەكات،  هاوكات پرۆگرامی "ئۆرانج كۆرنەرز" سەربە دامەزراوەی توێژینەوەكان لە هەرێمی كوردستان، سەرمایەداران دەهێنێتە ناوچەكە و مەشق و ڕێنوێنییان بۆ چۆنیەتی دەسكەوتن و پارەداركردن و دروستكردنی ژینگەیەكی تایبەت بە بازرگانی دەخاتە ڕوو،  ئەم ڕێكخراوانە دەبێ ببن بە بەشێك لە ژێرخانی ئابووری هەرێم لە ئێستە و داهاتوودا.

توێژینەوە زانستییەكان ئاماژە بەوە دەكات، كێشەكان بوونەتە بەربەست لە بەردەم گەشەپێدان، توێژینەوەیەكی بنكۆڵكاری كە لە 2019 لەبارەی گەشەی كەرتی كارگێڕی و بازرگانی لە هەرێمی كوردستان ئەنجام دراوە، دووپات لەوە دەكاتەوە كە ئەم كەرتە یارمەتیدەرێكی بەهێز دەبێ لە نەهێشتنی بێكاری و لاوازی كەرتی تایبەت، بە مەرجێك كۆسپە پەیكەرییەكانی بەردەمی هەڵبگیرێت.

زۆر بوار هەن تا ئێستە ڕێك نەخراون، چۆنیەتی دەستگەیشتن بە سەرمایە، لاوازی ژێرخانی كەرتی بانكی، نەبوونی پاراستنی خاوەنداری داهێنان، ناڕوونی ڕێكخستنی بازرگانی ئەلیكترۆنی، سنوورداری مەشق و ڕاهێنان لەسەر كارگێڕی كار و لاوازی پێوەندیی نێوان زانكۆ و ناوەندەكانی كارگێڕی و كار و بازرگانی و كۆمپانیا ناوخۆییەكان.

ئەمە دەرخەری ئەوەیە كە ژمارەیەكی كەمی دامەزراوەكان ڕووبەڕووی بەربەست و كۆسپی زۆر دەبنەوە، لەبری ئەوە دەبێ ژینگەیەكی پڕ لە هاوئاهەنگی لە كەرتی پارەداركردن و یاسا و زانكۆكان بهێنرێتە دی، بەمشێوەیە گەشەی ڕاستەقینە دەهێنرێتە دی.

بە كردەیی چاكسازی لە كەرتی دارایی و  بانكی دەستی پێ كردووە، ئەمە زۆر گرنگە و ئابووری بەشێوەیەكی سەرەكی پشت بە كاشی ئێستە دەبەستێت،  بۆ پشتیوانی لە بازركانی و كار و پڕۆژەی كەسی، كۆمپانیا گەشەسەندووەكان پێویستیان بەوە پارەدانەكانیان ئەلیكترۆنی و تۆمار و پەیكەری كۆمپانیاكانیان بە فەرمی و بە ئەلیكترۆنی بێت.

پرۆگرامی "هەژماری من"ی سەربە حكوومەتی هەرێمی كوردستان، ئامانج لێی گۆڕینی پارەدانی كارمەندانی كەرتی گشتییە بە كاش بۆ خزمەتگوزاری پارەدانی ئەلیكترۆنی سەردەم، بەشێكی سەرەكی ئەو گۆڕانكارییە، لە ئایار/مایۆی 2026 وەزارەتی دارایی و ئابووری هەرێمی كوردستان ئاشكرای كرد، زیاتر لە 900 هەزار كەس لە كارمەندانی كەرتی گشتی بەشدارییان لە پڕۆژەی هەژماری من كردووە و تا ئێستەیش 800 هەزار كەس كارتی بانكیان پێ دراوەتەوە. بێ بەردەوامبوون لە چاكسازی كەرتی بانكی، ئابووری داهێنەرانە مەحاڵ دەبێت.

كوردانی دیاسپۆرا و هەندەران خاڵێكی تری سەرەكی هاوبەشی بەراوردكردنی نێوان كوردستان و ئیسرائیلن، ئیسرائیل جووەكانی دەرەوە وەك سەرمایەیەكی ئابووری ستراتیجی دەبینێت و سوودی زۆریان لێ وەردەگرێت، لە هێنانی سەرمایە و پشتیوانی سیاسی و گەیشتن بە بازاڕەكانی دنیا. میكانیزمێك بۆ ئەوە دروست كراوە، وەبەرهێنەرانی جوو لە دەرەوە بەشداری گرنگ و سەرەكییان لە پەرەپێدانی كۆمپانیا تازە گەشەسەندووەكان لە وڵات هەیە، هاوشێوەی ئیسرائیل ژمارەیەكی یەكجار زۆر و بێشوماری كورد لە ئەوروپا و ئەمەریكای باكور بوونیان هەیە، بەڵام ئەوانە تا ئێستە لە چوارچێوەی تۆڕێك ڕێكنەخراون كە بكرێن بە ئامانجێكی ستراتیجی ئابووری و لەلایەن حكوومەتی هەرێمی كوردستانەوە سەركردایەتی بكرێن.

بەشێك لە پارەی كوردانی دەرەوە بە كردەیی دەگەڕێتەوە بۆ هەرێمی كوردستان لە ڕێگەی ناردنی پارە بۆ كەسوكارەكانیان، بەڵام ستراتیجی كۆمپانیا گەشەسەندووەكان دەكرێ كەناڵی وەبەرهێنانی زۆر فەرمی لە نێوان حكوومەت و كوردانی دیاسپۆرا بكاتەوە.

دەكرێ تۆڕی وەبەرهێنەران و سەرمایەدارانی كورد لە لەندەن و بەرلین و واشنتن و كەنداو بە دامەزراوەكانی كوردستان ببەسترێنەوە، دەكرێ پرۆگرامی ڕێنوێنیی و پێوەندی لە نێوان پیشەوەر و سەرمایەدارانی كورد لە دەرەوە دروست بكرێ، قوتابیان و سەرمایەدارانی كوردی لێ كۆ بكرێتەوە، ئەمە دەبێتە دەرفەتێك بۆ كۆمپانیا تازە گەشەكردووەكانی كوردستان كە لەلایەن وەبەرهێنەرانی دەرەوە پارەدار بكرێن، بەمشێوەیە كوردانی دەرەوە تەنیا لە دەربڕینی هاوسۆزی سیاسییەوە بۆ كۆڵەگەیەكی گرنگی ئابووری هەرێمی كوردستان دەگۆڕێن.

لەبەرئەوە گەشەپێدانی هێزی نەرمی كورد تەنیا بۆ ئابووری ئەو هەرێمە پێویست نییە، بەڵكو پێویستییەكی گرنگ و هەنووكەییە لە هەر مەترسییەكی سیاسی كە ڕووبەڕووی دەبێتەوە، هاوشێوەی ئیسرائیل، بەمشیوەیە دەتوانرێ وەبەرهێنەرانی دنیایش متمانە بە هەرێمەكە بكەن و وەبەرهێنانی تێدا بكەن.

كوردستان خاوەنی كەرەستە و پێویستییە بنەڕەتییەكانی گەشەی ئابووری و بوون بە ناوەندێكی سەرەكی كۆمپانیا گەشەسەندووەكانە، بەهۆی ئەوەی ڕێژەیەكی زۆری گەنجی خوێندەوار و خاوەن بڕوانامە لە كۆمەڵگە بوونیان هەیە و بەشێكیان دەستیان كردووە بە بزنسی خۆیان و لە قۆناغی سەرەتاییدان، هاوكات كوردانی دەرەوە خاوەنی پیشە و زانین و سەرمایەن، دەكرێ بە لكاندنی ئەم دووانە بە یەكتر و بە بوونی سیستمێكی دامەزراوەیی تۆكمە لە سەرجەم كەرتەكانەوە و ڕاكێشانی سەرنجی وەبەرهێنەران، پرۆسەی گەشەسەندن و بوون بە خاوەنی گرنگترین ناوەندی كۆمپانیا گەشەسەندووەكان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەو هەرێمە بە خێرایی دەست پێ بكات.

یووسی هورست نووسەر و خوێندكار لە توێژینەوەی مێژووی نێودەوڵەتی و سیاسەت لە زانكۆی لیدز و توێژەری سیاسی لە ناوەندی بینسكەر، كە ناوەندێكی توێژینەوەی بەریتانی تایبەت بە سیاسەتی دەرەوەیە و توێژەر لە گرووپی ڕێككەوتنی ئەبراهام نووسیویەتی.