محەمەد جەواد زەریف وەزیری پێشووی دەرەوەی ئێران و جێگری سەرۆك كۆماری ئێران، وتارێكی بە ناونیشانی "ڕوانینی ئێران بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی نوێ" لە گۆڤاری "
فۆرێن ئافێرز" بڵاو كردووەتەوە، پێویستە گەرووی هورمز لەلایەن وڵاتانی ناوچەكە بەڕێوە ببرێ و تۆڕێكی بەڕێوەبردن لەسەر بنەمای متمانە لە نێوان وڵاتانی ناوچەكە دابمەزرێت، بوونی سەربازیی دەرەكی بەمشێوەیە لە ناوچەكە نامێنێت، هێما بۆ ئەوەیش دەكات، ئەمەریكا و ئێران دەتوانن لە ڕێی دانوستان و نەهێشتنی گومانەكان، خۆیان لە پێكدادانەكان بە دوور بگرن و بتوانن بە گفتوگۆ سەرجەم ناكۆكییەكانیان چارەسەر بكەن.
زەریف نووسیویەتی، ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا دەستی بە هێرشەكانی بۆ سەر ئێران كردەوە و یاداشتی لێكگەیشتن كە لە نێوان واشنتن و تاران مانگی ڕابردوو لە سویسرا واژوو كرا، هەرەسی هێنا و سەرۆكی ئەمەریكا لە هەشتی تەمووز/یۆلیۆ دووپاتی كردەوە، كارەكە كۆتایی هات و نامەوێ مامەڵە لەگەڵ ئێران بكەم.
هەرەسی یاداشتی لێكگەیشتن چاوەڕوانكراو بوو، چونكە هەریەك لە ئێران و ئەمەریكا شرۆڤەی جیاوازیان بۆ بەندەكانی یاداشتی لێكگەیشتنەكە دەكرد، بە تایبەت ئەوەی پێوەست بوو بە گەرووی هورمز، تاران بەوجۆرە تێگەیشتبوو كە لە ماوەی 60 ڕۆژدا تەواوی تواناكانی خۆی دەخاتە گەڕ، تا كەشتییەكان بە ئاگاداری ئەوان بە سەلامەتی بە گەرووی هورمز تێپەڕن و دوای ئەوەیش لەگەڵ سوڵتاننشینی عومان گەرووەكە بەڕێوە دەبەن و بڕیار لە جووڵەی دەریاوانی داهاتوو لە گەرووی هورمز دەدەن.
لە بەرانبەردا ئەمەریكا وا تێگەیشتبووە كە ئێران ڕازی بووە بێ هیچ مەرجێك ڕێ بە تێپەڕینی كەشتییەكان بە گەرووی هورمز بدات، ئەمەریكا پابەند نییە و ڕێزی هیچ ڕێكارێك ناگرێ كە ئێران دەیگرێتەبەر، ڕێككەوتنەكە نەیتوانی زیاتر بەرگە بگرێ، بۆیە پرسیارەكە ئەوە نەبوو كە پێكدادانی سەربازی ڕوو ناداتەوە، بەڵكو ئەوەبوو كەی ڕوو دەداتەوە.
لەگەڵ ئەوەیشدا لە بەرژەوەندیی ئێران و ئەمەریكادا نییە كە جەنگەكە درێژە بكێشێت، سەرەڕای ئەوەی گەلی ئێران و هێزە چەكدارەكانی بەرگرییان لە وڵاتەكەیان دژی دوو وڵاتی خاوەن چەكی ئەتۆمی كرد، تا ئێستەیش بە جۆرێك لەو جەنگە دەڕوانن كە سەپێنراوەتە سەریان و خواستیان لە هەڵگیرسانی ئەو جەنگە نەبووە، بگرە ئەمە ئامانجێكی سەرەكی ستراتیجی جیۆپۆلەتیكی ئەمەریكایە، لە ماوەی چەند دەیەی ڕابردوودا ئەمەریكا ئامانجی ڕوونی خۆی دیاری كرد، بە كەمكردنەوەی بارگرانی ماوە درێژی وڵاتەكەی لە ڕۆژئاوای ئاسیا و سەرنجی خۆی بۆ هەردوو زەریای هیندی و هێمن گێڕایەوە و بە بڕوای بەرپرسان، ئەمە جۆرێك لە گۆڕانكاری بوو بەرەو ئاسیا.
سیاسەتەكانی پێشووی واشنتن بەرانبەر بە ئێران لە ناویشیاندا بە ڕێككەوتنی ئەتۆمی 2015 و ڕێككەوتنی ئەبراهام كە لەو ڕێگەیەوە ژمارەیەك وڵاتی عەرەبی، پێوەندییەكانیان لەگەڵ ئیسرائیل ئاسایی كردەوە و ئامانج لێی دروستكردنی میحوەرێكی بەهێز بوو دژی ئێران، گواستنەوەی بەشێكی گەورەی ڕۆڵی ئەمەریكا بوو لە ناوچەكە بۆ ئیسرائیل.
هێرشەكانی حوزەیران/یۆنیۆی 2025 و جەنگی كۆتایی شوبات/فێبرایەری ئەمساڵ، هەموو ئەوانە ئامرازن بۆ بەدیهێنانی ئەو ئامانجە، بەڵام بە روونی ئامانجەكەی ئاشكرا نەكردووە، تا ئێستەیش واشنتن نەیتوانیوە كۆتایی بە حكوومەتی ئێران بهێنێت، لە ڕێی دیپلۆماسی و ڕێككەوتنی ئاشتی نوێ و چوارچێوەیەكی تەناهیی نوێ بۆ وڵاتانی ناوچەكە و بەرژەوەندییەكانیان، بەمشێوەیە ئەمەریكا دەتوانێ ئامانجەكەی بهێنێتە دی و سەرنج و گرنگی بۆ ناوچەیەكی تر بگۆڕێت.
ئەمەریكا و ئیسرائیل ململانێی ئەمدواییەیان دروست كرد و گریمانەی ئەوەیان دەكرد، بە گوشاری سەربازیی بەردەوام تاران ناچاری ملكەچبوون دەكەن و كۆماری ئیسلامی لە ئێران هەرەس دەهێنێت، بەڵام لەبری ئەوە خۆیان لە ناو تەنگژەیەكی ستراتیجی بینییەوە، هەموو جووڵەكانیان و هێرشەكان نەیانتوانی سەركردایەتی سیاسی و سەربازی ئێران كە سەرەڕای ئەوەی زیانی گەورەیان پێگەیشت و ژێرخانی وڵات گورزی گەورەی پێگەیشت، بەڵام ستراتیجی تاران بە نەگۆڕی مایەوە و لەسەر پێی خۆی مایەوە و دەستەبەری سەلامەتی خاك و سیستمی سیاسی كرد، گەلی ئێران و تواناكانی لە بەرگری لە سەروەری وڵات لە هەموو دۆخێكدا سەلمێنرا.
پێویستە لەسەر هێزە دەرەكییەكان درك بەو ڕاستییە بكەن و لە لێكەوتەكانی تێبگەن، توانای ئێران لە خۆڕاگری بەرانبەر بە گوشاری سەربازی بەردەوام، وایكردووە قورس بێ ئێران بە دوور بگیرێت لە هەر پەیكەربەندی و جەمسەربەندییەكی تەناهی لە ناوچەكە لە داهاتوودا، ئەوەیش بە پلەی یەكەم ڕۆڵی میحوەری ئێران لە گەرەنتی گەیشتنی وزە و كەلوپەلی بازرگانی لەڕێی گەرووی هورمزەوە بۆ هەمووان دەركەوت، ئێران جارێكی تر سەرجەم ڕێڕەوەكانی تێپەڕین بە گەرووەكەی داخست، زۆر لە شرۆڤەكارانی ڕۆژئاوا بەو جۆرە شیكارییان كرد، ئەمە بەڵگەیە لەوەی ئێران هێزێكی نەیارە و دەیەوێ بە تووڕەیی ئابووری و پەكخستنی بازاڕی نەوت لە دنیا و سنوورداركردنی ئازادی كەشتیوانی زیان بە دنیا بگەیەنێت، بەڵام ئێران بازاڕی نەوتی بە هۆكارێكی زۆر گرنگ و ستراتیجی داخست.
بە دیوێكی تر جەنگ ئێرانی ناچار كرد كە وەك پرسێكی مان و نەمان لە گەرووی هورمز بڕوانێت، بەر لە هەڵگیرسانی كردە دوژمنكارییە فراوانەكان لە دژی ئێران لە كۆتایی ئێران، تاران بێ هیچ كێشەیەك و دەستوەردانێك لە گەرووی هورمز ڕێی بە كەشتییە بازرگانی و نەوتهەڵگرەكان دەدا، سەرەڕای ئەوەی سزا و گەمارۆی زۆری ئەمەریكا و هاوپەیمانەكانی لەسەر بوو و ڕێگری لە گەیشتنی زۆرترین كەلوپەلی بازرگانی بۆ ئێران دەدرا، بۆیە ڕاستییەكەی ئەوە ئەمەریكا بوو بە كردەیی و لە سەرەتا دەرگەی گەرووی هورمزی بەرانبەر بە بازرگانی لەگەڵ ئێران داخست، لە ڕێی سەپاندنی سزا و گەمارۆكان، بەڵام ئێران بە كراوەیی بۆ زۆینەی وڵاتانی ناوچەكە گەرووی هورمزی هێشتەوە.
هێرشەكانی ئەمەریكا و ئیسرائیل ئەو لێبوردەییەی ئێرانیان لەناو برد، گرنگترە لەوەیش زۆرینەی ڕەهای دانیشتووانی ئێران ئەمڕۆ ئامانجیانە كە گەرووی هورمز گەرەنتی بكرێ و بە هیچ شێوەیەك لەلایەن دوژمنانەوە ئامادەكاری و ئاسانكاری بۆ سزاكان دژی ئێران بەكار نەهێنرێت، جا ئەو سزا و كردانە سەربازی یان سیاسی یان ئابووری بن، جیاوازییەكان ڕوون لە جووڵەی كەشتیوانی بازرگانی و سەربازی، لە سەردەمی ئاشتی یاسای دەریاوانی نێودەوڵەتی ڕێنوێنییەكانی خستووەتەڕوو، بەڵام لە سەردەمی جەنگ تەنانەت یاسای نێودەوڵەتی و یاسای جەنگیش پێشینە بە مانەوەی نیشتمانی دەدات.
ئێران ئێستە گەیشتووەتە ئەو باوەڕەی كە ڕێی دەریایی ناكرێ بێلایەنی سیاسی و دەستوەردانی تێدا نەبێت، كاتێك بۆ گواستنەوەی چەك و پێكهاتەكانی فڕۆكە و هەواڵگری و پشتیوانی لۆجستی بۆ ئەمەریكا و هاوپەیمانەكانی لە ناوچەكە بەكار بهێنرێت، چونكە بەم چەك و تەكنەلۆجیایانە دواجار ئێرانیان بۆردمان كرد و زیانیان بە خاك و ژێرخان و خەڵكە سڤیلەكەی گەیاند كە سەرجەمیان بە گەرووی هورمزەوە هێنراونەتە ناوچەكە. بۆیە بڕیاربەدەستدانی ئێران مافی تەواویان بەخۆیان داوە كە جووڵەی كەشتیوانی سنووردار بكەن، تا جەنگ بەردەوامی هەبێ و سزا و گەمارۆی ئابووری لەسەر ئێران بوونی هەبێت. بە مافی ئێرانی دەزانن كە بەرژەوەندییە باڵاكانی لە گەرووی هورمز بپارێزێت.
ئەوە قورسە بۆ ئێران كەشتییەكان بپشكنێ و بزانێ كێ كاڵای بازرگانی بار كردووە و كامەیش ئەو مادانەیان بار كردووە كە دواجار دەبن بە هەڕەشە بۆ سەر ئێران، پێویستە تێگەیشتن لە جووڵەی دەریایی لە كەنداو لە پەراوێزی بنەماكانی ململانێی چەكداری و نیازی ستراتیجی بگۆڕێت، نەك بە ڕوانینی لە بنەكانی حوكمكردنی ئەو شوێنە لە كاتی ئاشتی.
لەگەڵ ئەوەیش ئەو هەژموونەی گەرووی هورمز بۆ ئێران دەستەبەری كردووە، لەرزكە و جێگیر نییە، چونكە ئەگەر ئێران بە بەردەوامی هەڕەشە لە كەشتیوانی لە گەرووەكە بكات، زۆرینەی ڕەهای وڵاتانی دنیا دژی دەوەستنەوە، هاوكات داخستنی بۆ ماوەیەكی درێژ وەبەرهێنانی نێودەوڵەتی خێرا دەكات بۆ دانانی بۆڕی گواستنەوەی نەوت و گەیاندنی بە بەندەرەكانی تر لە دەریای ناوەڕاست، ئەو كاتە بە تەواوی گرنگی گەرووی هورمز كەم دەبێتەوە، ئەگەر بازاڕی نەوتی دنیا سەركەوتوو بێ لە دانانی جێگرەوەی هورمز، ئەوا ئێران ناتوانێ چیتر وەك كارتێكی گوشار بەكاری بهێنێت. لەبەرئەوە لەسەر ئێران پێویستە بە ددانبەخۆداگرتنەوە مامەڵە بكات، لەسەر وڵاتانی تریش پێویستە ڕێگری نەكەن لە گرتنەبەری ڕێوشوێنی ئابووری و سیاسی و سەربازی كە دواجار زیان بە بەرژەوەندییەكانی ئێران دەگەیەنێت و بە گەرووی هورمز تێپەڕ دەبن، سزادانانی ئێران ڕێگر دەبێ ئێران سوود لە گەرووكە وەربگرێت، دروستكردنی هاوپەیمانی دیپلۆماسی دژی تاران، یان هاتنی كەلوپەلی سەربازی بە ئاوەكانی گەرووی هورمز بۆ وڵاتانی ناوچەكە زیان بە ئێران دەگەیەنن، بۆیە باشترین چارەسەر بۆ بەدیهێنانی ئاشتی دروستكردنی تۆڕێكی تەناهیی فراوانە لە ناوچەكە كە لەسەر بنەمای متمانەی نێوان وڵاتانی كەناراواوی كەنداو و هورمز لە ڕێی گفتوگۆ و هاریكاری.
بەمشێوەیە سنوورێك بۆ بوونی هێزی سەربازی لە ناوچەكە و ئاڵنگارییەكانی هێزی دەرەكی لە ناوچەكە دادەنرێ و بیانووی بوونیان لە ناوچەكە نامێنێت، وەك ئەوەی كە لە یاداشتی لێكگەیشتنیش ئاماژەی بۆ كراوە، ڕێ بە ئێران و عومان دەدا كە خزمەتگوزاری دەریاوانی لە داهاتوو لە گەرووی هورمز بە ڕاوێژ لەگەڵ وڵاتانی عەرەبی بەڕێوە ببەن، ئەمە لەگەڵ یاسای نێودەوڵەتی و مافی سەروەری وڵاتانی كەناراوانی گەرووی هورمز دەبەخشێت.
تا ئێستەیش گەرووی هورمز خاڵێكی دروستكەری گرژییە، بەڵام تاكە سەرچاوەی گرژییەكانی نێوان تاران و واشنتن و كۆتاهێنانی پێكدادانەكان نییە، لەسەر ئێران و ئەمەریكا پێویستە ناكۆكییەكانیان بەشێوەیەكی فراوانتر بەڕێوە ببەن. پێویستە ئامانجەكان ڕوون و ڕاشكاو بن، ناكرێ تاران و واشنتن هاوڕێ و دۆست بن، جەنگی ئەمدواییە ناكۆكییەكانی زۆر قووڵ كردەوە، ئەمەریكا و ئیسرائیل، ڕێبەری پێشوو و گەورە سەركردەكان و قوتابییە بێتاوانەكانیان كوشتن و وڵاتەكەیان بریندار كردین، ئەو ستەمانە لەبیر ناكەین و لێبوردەیش نابین بەرانبەریان، بەڵام ناكرێ بەردەوامی بە شەڕ و پێكدادانیش بدرێت، دەكرێ كلیلی گەرەنتی بەڕێوەبردنی دیدارە دیپلۆماسییەكانی داهاتوو پێچەوانەی ئەوانەی پێشوو، ناكۆكییەكان بەشێوەیەكی كردارەكی بخرێنە ڕوو.
ناكۆكییەكانی ئەمەریكا و ئێران زۆرجار لەسەر بنەمای ناكۆكی گەوهەرییە لە شوناس و دیدگە، ئەمە پێویستی بە گفتوگۆی ڕاشكاوانە هەیە، لە هەندێ حاڵەتیش دەرئەنجامی گومانی دوولایەنەیە كە كۆسپ لە بەردەم هاریكاریی هاوبەش لە بەرژەوەندی بەرژەوەندییە تاكتیكییەكان دروست دەكات، هەندێ جاریش دۆسیەی سیاسین و دەتوانرێ دانوستانی گونجاویان لەسەر بكرێ و چارەسەری ستراتیجیان بۆ بدۆزرێتەوە، بۆیە لەسەر هەردوو وڵات پێویستە جیاكاری لە نێوان بەها بنەڕەتییەكان و ئامانجە هاوبەشەكان لەسەر بنەمای بەرژەوەندی دوولایەنە بكەن، خۆیان لە پێكدادانی بەردەوام و ماوەدرێژ بە دوور بگرن.