زمانی دایك تەنیا ئامرازێك نییە بۆ لێكگەیشتن و گفتوگۆی نێوان تاكەكان؛ بەڵكو هێمایەكی نەتەوەیی و نیشتمانییە. زۆر لە نەتەوەكان زمان وەك دڵی نەتەوە دەبینن، چونكە دڵ بنەمای ژیانە. بۆیە دەگوترێت: "ئەو كاتەی بە زمانەكەی خۆم دەدوێم، هەست دەكەم دڵم خێراتر لێ دەدات و چاوەكانم ڕۆشنتر دەردەكەون". بەراوردكردنی زمانی دایك بە دڵ، واتای ناسنامە و شوناسی نەتەوەیەكە؛ چونكە وەك دڵ، زمانیش بۆ بەردەوامی ژیان گرنگە.
لە دنیای ئەمڕۆدا پرسی زمانی دایك بووەتە بابەتێكی گرنگ. بەپێی ئامارەكانی ڕێكخراوی یونسكۆ (UNESCO) نزیكەی حەوت هەزار زمان لە دنیادا بەكار دەهێنرێن. بەڵام نزیكەی ٤٠٪ی ئەم زمانانە ـ واتە هەزاران زمان ـ لە مەترسیی داخوران و ونبووندان. هۆكارەكانیش جۆراوجۆرن؛ لەوانە گۆڕانی ژینگە، سیاسەتی زمان، كەمتەرخەمیی دامەزراوە پێوەندیدارەكان، لاوازیی پەروەردەی خێزان و سیستمی خوێندن.
لەو بارودۆخەدا ئەم پرسیارە سەرهەڵدەدات:
زمانی كوردی لە كوێی ئەم هاوكێشەیەدایە؟ لە نێوان ونبوون و ژیانەوە لە چ ئاستێكدایە؟
بۆ وەڵامدانەوە دەبێت بگەڕێینەوە بۆ مێژووی ئەم زمانە. زمانی كوردی بە هەموو زاراوەكانەوە چەندان سەدە لە ژێر گوشار و قەدەغەكردندا بووە. سەرەڕای داگیركارییە یەك لە دوای یەكەكان و قەدەغەكردنی وەك زمانی فەرمی لە دەوڵەتدا، زمانەكە نەك ون نەبوو، بەڵكو بە ئاشكرا و نهێنی خۆی و كولتوورە ڕەسەنەكەی پاراست. ئەدەب و هونەر ڕۆڵێكی سەرەكییان هەبوو لە ژیانەوەی زمان؛ شیعر، چیرۆك و گۆرانی بوون بە پەناگەی زمانی كوردی.
لە ماوەی نێوان جەنگی دووەمی جیهانی تا ڕاپەڕینی گەلی كورد لە ساڵی ١٩٩١، زمانی كوردی لە عێراقدا بە تەواوی ڕێگەی پێ نەدرابوو لە سیستمی پەروەردەدا بەكار بهێنرێت. ئەم بارودۆخە كاریگەرییەكی گەورەی لەسەر گەشەی بەرهەمی زانستی و ئەدەبی هەبوو، بە جۆرێك كە بەشێكی زۆر لە ئەدیبان و هونەرمەندان بەرهەمەكانیان بە زمانی عەرەبی بڵاو دەكردەوە.
بەڵام پاش ڕاپەڕین، زمانی كوردی وەك دەستكەوتێكی گرنگ ناسرا و كرا بە زمانی فەرمی لە داودەزگا فەرمییەكان، هەروەها وەك دووەم زمانی فەرمی لە عێراقی فیدراڵدا ددانی پێدا نرا. ئەمە هەنگاوێكی گرنگ بوو بەرەو بەهێزكردنی ژیانی زمان. لێرەوە بۆمان دەردەكەوێت گۆڕانی ژینگە هۆیەكی گرنگ بووە لەسەر زمانی كوردی و كاریگەریی نەرێنی جێهێشتووە لە ڕابردوودا.
لە هەمان كاتدا خێزان وەك یەكەم ناوەندی پەروەردە، ڕۆڵێكی بنەڕەتی دەگێڕێت. لە كۆنەوە تا ئێستە، دایبابان بە ئەركی خۆیان هەستاون و لە ماڵەوە منداڵانیان فێری زمانی كوردی و بەها نەتەوەییەكان كردووە. بۆ ئەم مەبەستەش لە ڕێگەی ؛ گێڕانەوەی چیرۆك، شەوچرا، گۆرانییە فۆلكلۆرییەكان و كۆبوونەوە خێزانییەكان، هەوڵیان داوە زمان و بەها نەتەوەییەكان بگوازنەوە بۆ نەوەی نوێ.
هۆكارێكی تر سیاسەتی دەوڵەتە؛ ئاراستەكردنی تاكەكان بۆ بەكارهێنانی زمانی كوردی ـ قسەكردن و نووسین ـ لە ناوەندە ئەكادیمی و پەروەردەییەكان وەك زمانی یەكەم، هەروەها دەركردنی بڕیار و یاسای نوێ بۆ بەهێزكردنی هەست بە بەرپرسیاریەتیی لە بەرانبەر زمان هەنگاوێكی پێویستە.
پەروەردە و سیستمی پەروەردە، ڕۆڵی بنەڕەتی دەبینن لە بەهێزكردنی ڕەگی زمان لە نێوان پۆلەكانەوە. مامۆستایان وەك ئەركێك لە سەریان بەر لە زانست، زمانی دایك بكەن بە سەرەكیترین وانە بۆ قوتابیانیان، بەردەوام هانیان بدەن بۆ گفتوگۆ و چالاكییە نووسینەكییەكان بە زمانی كوردی .
لەگەڵ ئەوەشدا ڕۆڵی ڕۆژنامە و میدیا زۆر گرنگە لە دروستكردنی كەشێكی سەلامەت بۆ زمان. بڵاوكردنەوەی گوتار و وتار بە زمانی كوردی و بەردەوامی هەوڵدان بۆ ژیانەوەی زمان، ڕێگریی دەكات لە لەناوچوونی شوناسمان. بە خۆشحاڵییەوە لەمڕۆدا ژمارەیەكی زۆر كەناڵی ناوەخۆیی هەن، بە زمانی كوردی بەرنامەكانیان پەخش دەكەن، جگە لەوەی ڕۆژنامەكان ڕۆژانە بە بڵاوكردنەوەی وتار و هەواڵەكان پارێزگاری لە بوونی زمانی دایك دەكەن.
لە كۆتاییدا لە نێوان ونبوون و ژیانەوە، زمانی كوردی بەوپەڕی زیندوویی مایەوە و لە ڕیزبەندی 50 زمانی گەشەكردووی دنیادا، لە پلەی 41دایە و بەردەوام هەوڵ دەدات پێگەی خۆی بەهێزتر بكات، بەڵام هێشتا پێویستی بە هۆشیاریی زیاترە بە بووژانەوەی كولتوور و فەرهەنگی ڕەسەنی كوردی و پشتبەستن بە ئەدەبی میلی و هاندانی نەوەی نوێ بۆ قاڵبوونەوە لە زمانی نەتەوەكەماندا.