بەپێی دەستووری ئێران، ئەنجوومەنی شارەزایان كە پێكهاتوون لە ٨٨ زانای ئاینی كە لەلایەن خەڵك راستەوخۆ دێنە هەڵبژاردن، ئەم ئەنجوومەنە بەرپرسە لە دیاریكردنی رێبەری نوێ.
بەڵام راستییەكەی بڕیارەكە لە پشت پەردە و لەلایەن سوپای پاسداران و بازنە بچووكەكانی دەسەڵاتەوە دەدرێت. یەكێك لەو كەسایەتییانەی ناوی دێت بۆ جێگرەوەی رێبەر، مجتەبا خامنەیی كوڕی خامنەییە، كەسایەتییەكی پشت پەردە و خاوەن دەسەڵاتێكی زۆرە لە ناو دەزگا تەناهییەكاندا. كێشەی ئەوەیە كە دەگوترێت "مۆدێلی پشتاوپشت" لەگەڵ بنەماكانی شۆڕشی ١٩٧٩ ناگونجێت.
عەلیرەزا ئەعرافی یەكێكی ترە كە دوای مردنی خامنەیی ناوی دێت وەك جێگرەوە، بەڵام رەنگە جیا لەو كەسانەی ناویان دێت، كەسێكی ئاینی لاواز دابنرێت تا سوپای پاسداران بتوانێت بە ئاسانی كۆنترۆڵی بكات.
ئەگەریشی زۆرە ئێران لە "دەسەڵاتێكی ئاینی"یەوە بگۆڕێت بۆ "دیكتاتۆریەتێكی سەربازی" بە بەرگێكی ئاینییەوە. سوپا رێگە نادات هیچ كەسێك ببێتە رێبەر ئەگەر بەرژەوەندییەكانی ئەوان نەپارێزێت.
بەڵام ئایا ئەمەریكا و ئیسرائیل چییان دەوێت؟ ئایا گورزی كوشندەتر لە ئێران دەدەن، یان بە كوشتنی رێبەر دڵیان ئاوی خواردووەتەوە؟ لێرەدا جیاوازییەك لە نێوان ستراتیجی واشنتن و تەلئەبیب هەیە.
ئیسرائیل ئامانجی سەرەكی بێهێزكردنی ئێرانە تا ئەو ئاستەی نەتوانێ هەڕەشە لە بوونی ئیسرائیل بكات. دەیەوێت "لەسەری مارەكە" (تاران) بدات بۆ ئەوەی "پەلەكانی" (حزبوڵا، حەماس، حووسییەكان) وشك ببن. ئیسرائیل زیاتر مەیلی بۆ "گۆڕینی رژێم" هەیە، چونكە پێی وایە ئەم ئایدۆلۆجیایە چاك نابێت.
ئەمەریكا بەتایبەت دیموكراتەكان زیاتر دەیانەوێ "رەفتاری رژێم" بگۆڕن. ئەوان لە "رووخانی كتوپڕ" دەترسن، چونكە نایانەوێ ئێران ببێتە كونێكی رەش كە تیرۆر و ناسەقامگیری لە ناوچەكە بڵاو بكاتەوە، هەروەها كۆچی ملیۆنی و شەڕی ناوخۆ كە بەرژەوەندییەكانی ئەمەریكا لە ناوچەكە دەخاتە مەترسییەوە. ئەمەریكا بەدوای "كەسێكی دڵگیر" یان "گۆرباچۆڤێكی ئێرانی"دا دەگەڕێت؛ كەسێك كە لە ناو سیستمەكە بێت، بەڵام ئامادەی رێككەوتن بێت لەسەر دۆسیەی ئەتۆمی و نەمانی هەڕەشە بۆ سەر ئیسرائیل.
سیاسەتی میخائیل گۆرباچۆڤ لەسەر دوو چەمكی سەرەكیی (ئاشكرایی و كرانەوەی سیاسی) و (دووبارە بنیاتنانەوەی ئابووری) داڕێژرابوو، ئامانج لێیان رزگاركردنی یەكێتیی سۆڤییەت بوو لە چەقبەستوویی ئابووری و گەندەڵی، لە رێگەی پێدانی ئازادیی زیاتر بە هاووڵاتییان و كەمكردنەوەی هەژموونی پارتی كۆمۆنیست و باشكردنی پێوەندییەكان لەگەڵ رۆژئاوا، بەڵام ئەم هەنگاوانە لەبری چاككردنی سیستمەكە، بوونە هۆی بەرزبوونەوەی دەنگی ناڕەزایەتی نەتەوە جیاوازەكان و داواكردنی سەربەخۆیی، لە كۆتاییدا بەبێ پەنابردنەبەر شەڕێكی گەورە، بووە هۆی هەڵوەشانەوەی یەكێتیی سۆڤییەت و كۆتاهاتنی شەڕی سارد لە دنیادا.
پرسیارە گرنگەكە ئەوەیە، ئایا ئێران بە داواكارییەكانی ئەمەریكا رازی دەبێت؟ بۆ وەڵامی ئەم پرسیارە دەتوانین بڵێین، دوای خامنەیی، ئێران لە بەردەم دوو رێگەدایە:
یەك: توندڕەویی زیاتر بۆ ئەوەی پێشانی بدەن كە دوای خامنەیی لاواز نەبوون، سوپای پاسداران دەست بەسەر هەموو جومگەكاندا بگرێت و گوشارەكان بۆ سەر خەڵك و دەرەوە زیاد بكات.
دوو: خۆگونجاندنی تاكتیكی ئەگەر گوشارە ئابوورییەكان و ناڕەزایەتییە ناوخۆییەكان بگەنە ئاستی تەقینەوە، رەنگە دەسەڵاتی نوێ بۆ مانەوەی خۆی، جۆرێك لە "نەرمی نواندن" بەرانبەر ئەمەریكا پێشان بدات (هاوشێوەی مۆدێلی چین یان ڤێتنام)، واتە پاراستنی سیستمەكە، بەڵام كردنەوەی دەرگا ئابوورییەكان و كەمكردنەوەی شەڕی دەرەكی.
لەلایەكی تریش فاكتەری ناوخۆ ئەو گۆڕاوەیە كە نە ئەمەریكا و نە سوپای پاسداران ناتوانن بە تەواوی كۆنترۆڵی بكەن. مردنی خامنەیی دەبێتە "بۆشاییەكی دەسەڵات". لەو ساتەدا ئەگەری سەرهەڵدانەوەی ناڕەزایەتییە جەماوەرییەكان هاوشێوەی بزووتنەوەی "ژن، ژیان، ئازادی" زۆرە. ئەگەر خەڵك بڕژێنە سەر شەقام، سوپای پاسداران یان دەبێت بە خوێنڕشتنێكی بێوێنە سەركوتیان بكات، یان سیستمەكە درزی تێدەكەوێت.
ئامانجی ئەمەریكا و ئیسرائیل لەناوبردنی هەڕەشەی ئەتۆمی و بڕینی دەستی ئێرانە لە ناوچەكەدا. ئەوان كەسێكیان دەوێت كە ژیرانە بێت و بەرژەوەندییەكانیان نەخاتە مەترسییەوە، نەك لایەنگری دیموكراسی بن.
ئەگەری زۆرە ئێران بەرەو "سەربازیبوون"ی تەواو بڕوات. رازیبوونیان بە داواكارییەكانی ئەمەریكا تەنیا كاتێك دەبێت كە هەست بكەن بەبێ ئەو رێككەوتنە، رژێمەكە دەڕووخێت.
ئێران دوای خامنەیی، وێستگەیەكی مەترسیدار دەبێت. ئەمەریكا و ئیسرائیل نایانەوێ ئێران ببێتە سویسرا، بەڵكو دەیانەوێ ببێتە وڵاتێكی "بێ چنگ و ددان" كە تەنیا خەریكی كاروباری ناوخۆی خۆی بێت و كێشە بۆ نەوت و ئیسرائیل دروست نەكات. ئایا ئێرانییەكان بەمە رازی دەبن؟ ئەم پرسیارە ئەگەر لە باڵی توندڕەو بكرێت، وەڵامەكەی دیارە نەخێرە، بەڵام باڵە تەكنۆكراتەكان و بەشێكی زۆری خەڵك رەنگە وەك دەرفەتێك بۆ رزگاربوون لە گۆشەگیری سەیری بكەن.