شێوازی كردەوە سیاسییە نێودەوڵەتییەكان لە ناوچە عەرەبی و ئاسیای ناوەڕاست، گۆڕانكارییەكی بەرچاو بەخۆیەوە دەبینێ، ململانێی ئێران- ئەمەریكا- ئیسرائیل، سەرەڕای كاریگەرییە ئایدیۆلۆجی و ئابوورییە بەهێزەكانیەوە، كاریگەرییەكی ڕوونی لەسەر كەشتیوانی لە گەرووی هورمزدا هەیە، ئەم هەلومەرجە بووەتە هۆی وەستاندنی كارە ئاساییەكانی پاڵاوگەی نەوتی عێراق و وڵاتانی ناوچەكە.
لەناو ئەم قەیرانە ئابوورییەدا، بەغدا بۆ یەكەمجار لە ڕوانگەیەكی سیاسیی ڕاستەقینەوە جێگرەوەیەك لەبەرچاو دەگرێت، ئەویش هەناردەكردنی نەوت لە ڕێگەی هەرێمی كوردستانەوە بۆ بازاڕە جیهانییەكان، بەڵام هەرێمی كوردستان كە ساڵانێكە بە دەست كەمیی مووچە و نەبوونی پاڵپشتییە ئابوورییەكانەوە دەناڵێنێت، ئێستە دەتوانێ لەگەڵ عێراق لەسەر ئەو بابەتە رژدە ئابوورییانەی ساڵانێكە وەك فشار لەسەر هەرێم بەكار دەهێنرێت، بقۆزێتەوە؟.
بارودۆخی ئابووریی عێراق و وێرانبوونی گەرووی هورمز، ڕاستەوخۆ كاریگەریی لەسەر دارایی عێراق هەیە، نزیكەی 90%ی هەناردەی نەوتی عێراق پێشتر بە گەرووی هورمزدا تێدەپەڕی، كاتێك ئەم ڕێگەیە لە ئەنجامی ململانێی نێوان ئێران و ئەمەریكا و ئیسرائیل پێچەوانە بووەوە، زیانە ئابوورییەكانی بەغدا زۆر گەورە بوون، هەناردەی نەوت زۆر دابەزی و داهاتی دەوڵەت بەڕێژەیەك دابەزیوە تا ئاستی كاریگەریی لەسەر دواكەوتنی مووچەی فەرمانبەرانی حكوومەت.
ئامارە ئابوورییەكان ئاماژە بەوە دەكەن، عێراق ڕووبەڕووی یەكێك لە گەورەترین قەیرانە ئابوورییەكانی بووەتەوە كە عەمباركردنی نەوت پڕ بوون و بازاڕیش لە وەستاندایە، بۆ دەربازبوون لەم قەیرانە ڕێگەی جێگرەوەی هەرێمی كوردستانە، لەم چوارچێوەیەدا لایەنگرانی عێراق چ لە ناوخۆ و چ لە دەرەوەی وڵات، ڕوویان لە بژاردەیەكی تر كردووە، ئەویش هەرێمی كوردستانە، لە سایەی بوونی كوردستانی توركیا، نەوت دەتوانێ بگاتە بازاڕە جیهانییەكان بەبێ ئەوەی بە گەرووی هورمزدا تێپەڕێت.
لێرە و لەوێ باس لە ڕێگەی عێراق- سووریا یان عێراق- توركیا بەبێ ئەوەی بە خاكی هەرێمدا بۆڕییەكان تێپەڕن دەكرێ، عێراق لەم دۆخە قەیراناوییەشدا ئامادە نییە دانوستان لەسەر مافەكانی هاووڵاتیی هەرێم و شایستە داراییەكانی حكوومەتی هەرێم بكات.
ئەم ڕێكارانە لە ڕووی تەكنیكییەوە دروستن، بەڵام لە ڕووی سیاسییەوە گرنگییەكی ستراتیجی هەیە، بەو پێیەی بەغدا بەبێ ڕەزامەندی و ئامادەبوونی هەرێمی كوردستان، ناتوانێ ئەم ڕێگەیە بەكار بهێنێت، هەرێم بە لۆجیكیترین شێوە ئەم دەرفەتەی قۆستووەتەوە. بێگومان مەرجەكانی هەرێمی كوردستان مافن نەك داواكاریی بێ بنەما، هەرێمی كوردستان سێ مەرجی سەرەكیی خستە ڕوو، وەك مافی دەستووری:
لە ساڵی 2014ەوە بەغدا بودجەی هەرێمی كوردستانی كەم كردووەتەوە و ساڵانێكی زۆریش شایستە داراییەكانی كوردستانی نەناردووە، ئەمەش كاریگەریی زۆر خراپی لەسەر ئابووریی دروست كردووە، دەیان هەزار فەرمانبەری هەرێمی كوردستان لە مامۆستا، پزیشك، ئەفسەری پۆلیس و خانەنشین و ئەوانی تر، مووچەی مانگانەیان وەرناگرن یان مووچەیەكی كەم وەردەگرن.
دابینكردن و باشتركردنی مووچەی فەرمانبەران تەنیا بابەتێكی ئابووریی نییە؛ جگە لەوەی لە دەستووری عێراقدا چەسپاوە، مەرجێكی بنەڕەتییە بۆ پاراستنی پێكهاتەی دەوڵەتی فیدراڵی، مادەی ١٤٠ و مادەكانی تری دەستووری لە ٢٠٠٥ بەرپرسیارێتیی دارایی هەرێمی كوردستان دیاری دەكەن، بەغدا نەیتوانیوە ئەم بەرپرسیارێتییە جێبەجێ بكات.
هەڵوەشاندنەوەی سیستمی ئەسیكۆدا، لە ڕوانگەی سەروەری و كاریگەرییە ئابوورییەكانەوە، سیستمی ئەسیكۆدا سیستمێكی گومرگیی كۆمپیوتەرییە بۆ دەروازە سنوورییەكانی هەرێم و عێراقە، پرسەكە لە كاریگەرییە ئابوورییە دەرەكییەكان تێدەپەڕێت و سەروەریی سیاسی لەخۆ دەگرێت، لە كاتێكدا هەرێمی كوردستان لە بنەڕەتدا خاوەنی دەسەڵاتی بەڕێوەبردنی دەروازە سنوورییەكانی خۆیەتی (بەپێی دەستوور)، بەرگریكردن لەو سیستمە یەكسانە بە بەرگریكردن لەم دەسەڵاتە. هەوڵی بەغدا بۆ سەپاندنی ئەم سیستمە بەسەر هەرێمی كوردستاندا، كارێكی تاكلایەنەیە و بەبێ هاوئاهەنگییە و وەك دەرفەتێكە بۆ سەپاندنی كۆنترۆڵی خۆی بەسەر ئیدارەی سنوورەكانی هەرێمدا.
نرخی فەرمیی دۆلاری ئەمەریكی بۆ بازرگان و یەكسانیی ئابووری داوایەكی تری هەرێمە، بازرگانەكان لە حكوومەتی هەرێمی كوردستان ڕووبەڕووی ڕسووماتی زیاتر دەبنەوە، چونكە نرخی فەرمیی ئاڵوگۆڕی دراو كە لەلایەن بانكی ناوەندی عێراقەوە دەرچووە، بەشێوەیەكی بەرچاو لە نرخی فەرمیی كەمترە، بازرگانەكانی پارێزگاكانی تری عێراق سوودمەند دەبن لەم یارمەتییە، ئەمەش بازاڕی كوردستان دەخاتە دۆخێكی خراپەوە، سیستمەكەش بۆ گەشەی ئابووریی نییە، بەڵكو سزایە بۆ سەر كوردستان، هەروەها دابینكردنی دۆلاری فەرمی بۆ كۆمپانیاكانی هەرێم مەرجێكە بۆ هەمەچەشنكردنی ئابووری، هەرێم داوای مافی یەكسانی ئابووریی دەكات نەك ئیمتیازەكانی تایبەت.
بەغدا دەبێت مامەڵە بە دەستوور بكات پێش ئەوەی داواكاریی هەبێت، ئەو مشتومڕەی ئێستە لە پەرلەمانی عێراقدا دەگوزەرێت، هەندێك لایەنی دژە كورد و هەندێك لایەنی كوردی لەخۆ دەگرێت، دەیانەوێ باردۆخەكە ئاڵۆزتر بكەن، ئەم ئاڵۆزییە بە بەرنامە كاری لەسەر دەكرێت و مەبەستیانە فشاری زیاتر بخەنە سەر حكوومەتی هەرێمی كوردستان.
بەشێك لە فراكسیۆنەكانی پەرلەمانی عێراق- بەتایبەتیی ئەوانەی سەر بە مەزەوە ئاینییەكانن و ئەوانەی بەرژەوەندیی سیاسییان لەم بابەتەدا هەیە، دژایەتیی بڕیارەكەی هەرێم دەكەن، هەڵوێستی ئەوان ئەوەیە كە دەبێت هەرێمی كوردستان بێ مەرج بخرێتە ناو ئەو قەیرانەوە، چونكە ئەوان ددان بە قەیرانی ئابووریی عێراقدا دەنێن و بە پرسێكی نیشتمانیی دەزانن نەك بە پرسێكی هەرێمی. بەڵام ئەم هەڵوێستەی عێراق لە ڕوانگەی سیاسییەوە لاواز و ناڕەوایە، كوردستان بەرپرسیار نییە لە قەیرانەكانی سەر بەغدا، كوردستان هیچ كات لە ڕووی ئابوورییەوە سوودی لە بەغدا وەرنەگرتووە، بڕیاردەرەكان لە كوردستان بڕیار لە بەرژەوەندیی كوردستان دەدەن نەك لە بەرژەوەندیی عێراق.
لە دەستووری عێراق لە ساڵی ٢٠٠٥دا مافەكانی هەرێمی كوردستان دیاری كراون، بەڵام ساڵانێك ئەم مافانە تەنیا وشەی سەر كاغەز بوون، بۆچی هەرێم ناچار بێت نەوتی خۆی بۆ بەرژەوەندیی عێراق هەناردە بكات و عێراق بە هەمان میكانیزم مامەڵە لەگەڵ هەرێمی كوردستاندا بكات؟ بۆچی داهاتی نەوت بچێتەوە بەغدا؟ لە كاتێكدا مووچەی فەرمانبەران و بودجەی هەرێمی كوردستان وەك پێویست ناگات و لە ڕووی ئابوورییەوە دەیان كێشە و كۆسپ بۆ هەرێم دروست كراوە.
بێگومان مەترسییەكان بەردەوامن، نەیارانی كوردستان چ لە ناوخۆ و چ لە دەرەوەی عێراق، هەوڵ دەدەن ئەم دانوستانانە بەدەرنجام نەگەن، هەروەها ئەو هەنگاوانەی لە پەرلەمانی عێراقدا بۆ كەمكردنەوەی مافەكانی هەرێم چالاكانە كار دەكەن. لایەنی هەرە سەرنجڕاكێشی ئەم ڕووداوە ئەوەیە، كوردستان بە باوەڕەوە لە مەیدانەكە بوونی هەیە، ئەم جارە دەیسەلمێنێت كە سیاسەت تەنیا بەشداریكردنی پاسیڤ نییە، بەڵكو ئامادەبوونە لە كاتی گونجاودا.
ساڵانێكە بەغدا پشتی لە هەرێم كردووە و مووچەی بڕیوە و سیستمێكی گومرگیی سەپاندووە و كاسبكارانی كوردستانی هەراسان كردووە، بەڵام ئەمجارە بەغدا پێویستی بە هەرێمە و هەرێمی كوردستانیش خەریكی دانوستانی دەستووریی دروستە، چونكە دەوڵەتێكی ئاسایی فیدراڵی پێویستی بەو جۆرە گفتوگۆیانە هەیە.
كەواتە پرسی كورد لە چوارچێوەی عێراقدا، ئیتر تەنیا بابەتێكی دیمۆگرافی، زمانەوانی یان كولتووریی نییە؛ ئێستە پرسێكی ئابووری و ستراتیجی دنیایشە، هەرێمی كوردستان ئامادەیی خۆی دەربڕی بۆ بەشداریكردن و هاوكاریكردنی عێراق بەو پێیەی عێراقیش پابەند بێت بە مافە دەستوورییەكانی هەرێمی كوردستانەوە.