ئەگەر بگەڕێینەوە بۆ مێژوو و چواندنێك لە نێوان ئیمپراتۆریی عوسمانی (پیاوە نەخۆشەكەی ئەوروپای سەدەی ١٩) و ئێرانی ئەمڕۆدا بكەین، دەبینین هاوشێوەن. لەو سەردەمەدا ئیمپراتۆریی عوسمانی بە زیندوویی هێڵرایەوە تا بتوانن ڕێگریی زیاتر لە پێشڕەوییەكانی ڕووسیا بەرەو ناو خاكی ئیمپراتۆرییە نەخۆشەكە بگرن، لەلایەكی تریشەوە بۆ ئەوەی بتوانن لێكەوتەكانی هاوسەنگیی هێز لە ناوچەكەدا كۆنترۆڵ بكەن. لەو كاتەدا دەوڵەتانی ئەوروپا سەرەڕای بەهێزی و باڵادەستیی سەربازییان، ئیمپراتۆریی عوسمانییان لە ڕووخان پاراست.
كاتێك لە جەنگێكدا ئۆپراسیۆنی سەربازی كۆتایی دێت، ئەوە بەو مانایە نییە كە جەنگەكە كۆتایی هاتووە، بەڵكو قۆناغێكی نوێ سەرهەڵدەدات كە تێیدا لێكەوتە تەناهی، سیاسی، ئابووری و كۆمەڵایەتییەكان پێكەوە كۆ دەبنەوە و بەهۆیەوە پێكهاتەی هەرێمی و نێودەوڵەتی دووبارە دادەڕێژرێنەوە. بۆ نموونە، دوای جەنگی جیهانیی یەكەم، سیستمی (ڤێرسای) توانی نەخشەی تەواوی سەدەی بیستەم بكێشێت، كۆنفرانسی **(یاڵتا)**ش بنەماكانی جەنگی سارد و دوو جەمسەریی بۆ ماوەی نیو سەدە داڕشت.
كۆتاهاتنی لێكەوتەكانی ڕووبەڕووبوونەوەی جەنگی ناوچەیی، بەتایبەت كاتێك بەرژەوەندییەكانی ئێران و ئەمەریكا- ئیسرائیل تێكەڵ دەبن، بە كۆتاهاتنی پرۆسەی سەربازی كۆتایی نایەت و سیستمی ناوچەكە ناگەڕێتەوە بۆ قۆناغی پێش جەنگ، بەڵكو واقیعێكی نوێ دێتە كایەوە كە پێویستی بە دووبارە داڕشتنەوەی بژاردە ستراتیجییەكان هەیە بۆ دەوڵەتانی ناوچەكە و دنیا.
✹ دەوڵەتانی ئەنجوومەنی هاریكاریی كەنداو
دوای كۆتاهاتنی ئۆپراسیۆنە سەربازییەكان، ئەركی دەوڵەتانی كەنداو سەخت دەبێت؛ چونكە پێویستە پێگەی ستراتیجیی خۆیان لە قۆناغی دوای ململانێ دیاری بكەنەوە. لە مێژوودا بەتایبەت دوای شۆڕشی ئیسلامیی ئێران لە ساڵی ١٩٧٩، ئێران هەمیشە تەوەری سەرەكیی هەڕەشە تەناهییەكانی وڵاتانی كەنداو بووە. ستراتیجیی كەنداو بریتی بوو لە گەمارۆدانی ئێران لە ڕووی سەربازی، ئایدۆلۆجی و مەزەوییەوە. بەڵام ململانێكان و جەنگەكانی ئەمدواییە، بەتایبەت هێرشە سەربازییەكانی ئیسرائیل بۆ سەر لبنان، غەزە، سووریا، عێراق و یەمەن، ئەوەیان بۆ دەوڵەتانی كەنداو سەلماند كە ململانێكان زۆر ئاڵۆزترن لەو جەمسەربەندییە تەقلیدییەی كە پێشتر لە ناوچەكەدا هەبووە.
✹ چەمكی بەرپەرچدانەوە (Deterrence) و پێناسەكردنەوەی
ئەم چەمكە چیتر لە ژینگەی دوای جەنگدا لە ڕەهەندە سەربازییە تەقلیدییەكاندا كورت نابێتەوە. جەنگی ئێران، ئەمەریكا و ئیسرائیل ئەوەی دەرخست كە سیستمە بەرگرییە ئاسمانییەكان، بەتەنیا بەس نین بۆ پاراستنی ژێرخانە هەستیارەكانی دەوڵەت. ئەم چەمكە گرنگی بە پێشخستنی سێ ڕەهەندی سەرەكی دەدات:
1. بەرپەرچدانەوەی تەكنەلۆجیا و سایبەر: ئەوەی لە سەدەی ٢١دا ململانێ و جەنگەكان یەكلا دەكاتەوە، پێشكەوتنی تەكنەلۆجیا و سایبەرە. بەهێزكردنی تواناكانی بەرگری و هێرشبەری لە دنیای دیجیتاڵیدا بووەتە پێویستییەكی ستراتیجی. ئەم بوارە لە ستراتیجییەكی لاوەكییەوە گۆڕاوە بۆ لە پێشینەترین ستراتیجی دەوڵەتان، كە پێویستە بۆ پاراستنی سەرچاوەكانی وزە، ئاو و ژێرخانی پێوەندییەكان كە ئەمانە لای دەوڵەت هێڵی سوورن.
2. جۆراوجۆركردنی سیستمی بەرگری: چیتر تەنیا كەرەستە سەربازییەكانی یەك دەوڵەت وەك چەكی بەرگری سەیر ناكرێن، بەڵكو پێویستە لە دەوڵەتە جیاوازەكانەوە چەكی بەرگری بێتە كڕین، جگە لە پێشخستنی تەكنەلۆجیای سەربازیی ناوخۆیی.
3. دیپلۆماسیی پێشوەختە: هەوڵدان بۆ پاراستنی كەناڵەكانی پێوەندیی لەگەڵ هەموو لایەكدا بە مەبەستی دوورخستنەوەی مەترسییەكان و كەمكردنەوەی زیانەكانی جەنگ لەسەر دەوڵەت.
✹ توركیا و پێگەی ستراتیجی
دوای بەهاری عەرەبی، یەكێك لە سوودمەندترین دەوڵەتانی ناوچەكە توركیا بووە كە توانیویەتی سوود لە ململانێكان وەربگرێت و ستراتیجیی خۆی لە ناوچەكەدا بسەپێنێت. لە هەمان كاتدا توانیویەتی باڵادەستیی خۆی بەسەر ئێران و ئیسرائیلدا بەدەست بهێنێت. بەهۆی ئەندامێتی لە ناتۆ و بەهێزیی توانای پیشەسازیی سەربازی و قەبارەی هێزە چەكدارەكانی، ئێستە وەك ركابەری سەرەكیی ئیسرائیل لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا سەیر دەكرێت.
✹ مەترسیی ئەمەریكا و ئیسرائیل: لە سەركەوتنی تاكتیكییەوە بۆ شكستی ستراتیجی
مەترسییە سەرەكییەكان لە ئەگەری نەمانی دەسەڵاتی ئێستەی ئێران، بریتییە لە دروستبوونی ڕێڕەوێك بۆ باندەكانی گواستنەوەی چەك و مادە هۆشبەرەكان لە ئێرانەوە بۆ ئەفغانستان و پاكستان تا دەگاتە سووریا، ئەگەر دەوڵەتێكی ناوەندیی بەهێز نەبێت كۆنترۆڵی سنوورەكان بكات. لەلایەكی ترەوە ڕەنگە بارگرانییەكی زیاتری سەربازیی بكەوێتە سەر ئەمەریكا و ئیسرائیل بۆ كۆنترۆڵكردنی بارودۆخی دوای جەنگ، لە هەمان كاتدا ترسی ئەوە هەیە كە كورد، ئازەری، بەلووچ و عەرەب دژی دەوڵەتی ناوەندی بوەستنەوە. جگە لەمەش، مەترسی هەیە لە ئەگەری ڕووخانی سیستمی سیاسی، سوپای پاسداران هاوشێوەی عێراقی دوای ٢٠٠٣ دەست بە كاری پارتیزانی بكات.
✹ تەكنەلۆجیا و ژیریی دەستكرد لە جەنگەكانی سەدەی ٢١دا
تەواوی وڵاتان هەوڵ دەدەن توانا سەربازییەكانیان بەرەوپێش ببەن بۆ پاراستن و مانەوەی خۆیان. لە نێوان دەوڵەتە زلهێزەكانی دنیاشدا بەردەوام كێبەركێ هەیە بۆ مانەوە لە كایەی سیاسیی جیهانی و ناوچەییدا.
ئیسرائیل بۆ یەكەمجار لە جەنگی دژی حەماس لە ساڵی ٢٠٢١دا پشتی بەم تەكنەلۆجیایە بەست. بەكارهێنانی ژیریی دەستكرد، سەرەتایەكی نوێ بوو لە ململانێكانی جەنگی سەردەمی نوێدا كە بۆ مەبەستی ناسینەوەی كەسەكان و كاری هەواڵگریی تێكەڵی پیشەسازیی سەربازی كراوە. دوای ٧ی ئۆكتۆبەری ٢٠٢٣، بەكارهێنانی زیرەكیی دەستكرد زیادی كردووە، تەنانەت ئیسرائیل. بەڕێوەبەرایەتییەكی تایبەتی بەناوی "ژیریی دەستكرد و سەربەخۆیی" لەناو بەڕێوەبەرایەتیی توێژینەوە و پەرەپێدانی بەرگری لە وەزارەتی بەرگریدا دامەزراندووە.
* سیستمی پاڵپشتیی بڕیار (DSS - Decision Support System): ئەم سیستمە زانیاری و داتاكان كۆ دەكاتەوە و شیكردنەوەیان بۆ دەكات، دواتر پێشنیار بۆ مرۆڤ دەكات تا بتوانێ باشترین بڕیار بدات. ئەم زیرەكییە دەتوانێ لە ناو ملیۆنان زانیاریدا ئەو خاڵانە بدۆزێتەوە كە مرۆڤ پێشبینییان ناكات.
* سیستمی (Lavender): جیاوازیی ئەم سیستمە لەوەدایە كە تەنیا پێشنیار دەدات نەك بڕیار. لە ڕێگەی ئەم ژیرییە دەستكردەوە ئیسرائیل توانیویەتی زۆرینەی سەركردە نەیارەكانی لە ئێران، لبنان، سووریا و غەزە بكوژێت.