دیموكراسی یەكێك لەو وشە و دەستەواژانەیە كە هەنووكە لە هەموو دنیادا ناسراوە و بەكار دەبرێت. كاتێك دەڵێین لە هەموو دنیادا دەبێت بە وردییەوە لە "هەموو دنیا" ڕژد بینەوە، واتە ئەم زاراوەیە هەم لە وڵاتانی دیكتاتۆری و پێشنەكەوتووی ئەفریقا و ئاسیا و ڕۆژهەڵات بەكار دەبرێت، هەمیش لەو وڵاتانەی ڕۆژئاوا و ئەمەریكاش كە ئاست و شێوازی دیموكراسی جۆراوجۆری هەیە و بەگشتی ئەوان وەك ئاخێزگە و داینگەی ئەم دەستەواژەی هەژمار دەكرێن.
ئەمە بەو مانایەیە كە دنیا بەگشتی و بە شێوازی جۆراوجۆر لەگەڵ ئەم دەستەواژەیە و دەلالەتە جیاواز و دژ بە یەكەكانی دەستەویەخەیە. ئەگەر بگەڕێینەوە سەر ڕەگەزی زاراوەكە، ئەوە دەبینین زاراوەیەكی یۆنانیی لێكدراوە و لە دوو وشەی (Demos) بە واتای ((خەڵك)) یان كۆی هاووڵاتییان و كراتوس یان كراتیا (kratos/cratia) بەواتای حوكمڕانیی خەڵك، حاكمبوون یان حكوومەت پێكهاتووە. بۆیە لەڕووی ڕیشەناسییەوە دیموكراسی بەواتای ((حكوومەتی خەڵك)) یان ((حوكمڕانی لە ڕێگەی خەڵكەوە)) دێت. ئەم وشەیە یەكەم جار لە سەدەی پێنجەمی پێش زاین لە دەوڵەت- شارەكانی ئەسینا بەكار هاتووە. مێژووی زاراوەكە و بەكارهێنان و دەركەوتەكانی لە ئاستی حوكمڕانی و فۆرمەكانی دەسەڵات و مۆدێلە جۆراوجۆر و ئاڵۆزەكانی، تا ئێستە دوور و درێژە و مەبەستی باسەكەی من نییە و لەم كورتە باسەشدا جێی نابێتەوە.
ئەم سەرەقەڵەمەی سەرەوە پێویست بوو تا باسی مانا و دەلالەتی شێوێنراو و چارەنووسی ڕەش و كزۆڵی ئەم دەستەواژەیە بكەم. كاتێك دەڵێم لە هەموو دنیادا ئەم دەستەواژەیە بەكار دەبرێت، واتە هەر وڵاتێك بە جۆرێك لە جۆرێكان ئاستێك لە دیموكراسیبوون بۆ خۆی و سیستمی حوكمڕانییەكەی قایلە، بەگشتی دیمەنەكە ئەوەیە تەنانەت وڵاتانی نادیموكراتیش ناچارن خۆیان لە تەك ئەم دەستەواژەیە یەكلا بكەنەوە، بە تێبینیی ئایدۆلۆجی، هەڵوێستی ڕەتكەرەوانە یان دانانی پرسیار لەسەر و یان هەر شێوەیەكی تر. ئەمە وایكردووە نەك تەنیا مانا جیاوازەكانی دیموكراسی و مۆدێلە فرەچەشنەكانی لە مێژوویەكی دوور و درێژدا نەبینرێت و هەڵوێستەی لەسەر نەكرێت، بەڵكو وایكردووە سەتان مۆدێلی فەیك و دەمامكدار و درۆینەی دیموكراسیش ڕۆژانە بۆ دنیا و هاووڵاتییانی خۆیان باسی دیموكراسی بكەن، باسی ئەو بەها باڵایانە بكەن كە ڕێز لە مرۆڤ و ئیرادە و مافەكانی دەگرێت، باسی بەرپرسیارێتیی حكوومەت و گرنگیی ماهییەتی حوكمڕانی بۆ گەلان بكرێت. بەڵام ئامانە یارییە زمانی و میدیاییەكانی ئەو وڵاتە نادیموكراتییانەن كە دنیای دیموكرات ئامرازی دژایەتیكردنی دیموكراسی و شێواندنی ڕەچەڵەك و ماناكەی داونەتێ. ئەمە یەكێك لە دژوازییە ناچارەكییەكانی دیموكراسیی كە دەرفەتی قسەكردن و نەڕەنەڕیش دەدات بە دیكتاتۆر و دژبەرەكانی خۆی.
نموونەی یەكێك لەو وڵاتانە كە ساڵانێكە باسی دیموكراسیی هێناوەتە ناو گوتاری فیكری و سیاسییەوە ئێرانە. سەرەتا با لەوەوە دەست پێ بكەین كە دیموكراسییان بە چ دەستەواژەیەكەوە هێنایە ناو زمانی فارسی. هاوتای "مردم سالاری"یان بۆ دیموكراسی دانا. واتە هەمان ئەولەوییەتبوونی خەڵك لە حوكمڕانی و حكوومەتكردن. بەڵام هێندەی نەبرد كە ئاوەڵناوی "دینی"یشیان كردە سەر ئەو هاوتایە و كردیان بە "مردم سالاریی دینی"، واتە حوكمڕانیی ئاینی لە ڕێگەی خەڵكەوە. ئەگەرچی هەردوو دەستەواژەكە دەركەوتە و هەوڵی تایبەت بەخۆیانی لێ كەوتەوە، بەڵام ئەمەی دووەمیان توانی سووكە درەوشانەوەیەك لە ئاستی گوتار و ناواخنی كتێبەكان كە بۆ ئەوەی یەكەمیان بەرهەم هاتبوو، دەمكوت و سەركوت بكات.
ئەگەرچی پێم وایە ئەوەی یەكەمیشیان لە كولتوورێكی وەك ئەوەی ئێراندا چارەنووسێكی زۆر جیاوازتری لەوەی دووەمیان نەدەبوو. واتە هەركامەیان بەجۆرێك لە جۆرەكان كەوتنە داوی دەمارگیریی ئایدۆلۆجیی و دیكتاتۆرییانەوە. یەكیان ئایدۆلۆجیی ئێرانگەرێتی و ئەوی تریان ئایدۆلۆجیی ئاینی. ئەگەرچی ململانێ و دەستەویەخەبوونی ئەم دوو مانایە لە دیموكراسی و ئیرادە و پرۆكسییە كردارییەكانی، بە درێژایی تەمەنی كۆماری ئیسلامی خوێناوی و ڕەشە. پێم وایە هەردووكیان دوو دیوی یەك دراون. سەلماندنی ئەم ئیدیعایە زۆر سەخت نییە. دیموكراسیی بەرەی یەكەم كە باڵی نائاینییەكانی كولتووری سیاسی و گشتیی ئێرانی پێكدێنن بەنیسبەت بنەمایەكی گرنگی وەك مافی كەمینە ئاینی و نەتەوەییەكان، هەر وەك ئەوەی دووەمە و بگرە خراپتریش.
لە شەڕی 12 ڕۆژەی ئیسرائیل/ ئەمەریكا لەگەڵ ئێران تا شەڕەكەی ئەمدواییە و ئەم ئاگربەستەی ئێستەش، ئێمە دەركەوتە و هەڵوێستی هەردوو بەرەكە و بەتایبەتی ئەو بەرەیەی كە وەك ئۆپۆزسیۆن و جیاوازبیر لە سیستمی سیاسیی حوكمڕان لە تاران خۆی ناساندووە. ئەوانە كە دیموكراسی و سیكیولاریزم بنێشتە خۆشەی سەر زاریانە، بە بچووكترین مافیش بۆ كورد قایل نین. لە كۆی ئەم قۆناغەی ئاڵۆزییەكانی ئێران و پێشتریش ئۆپۆزسیۆنی ئێرانی هەروەك كۆمار كوردی وەك خێڵ و كۆمەڵێك دەشتەكی دواكەتوو پێشان داوە، ئەگەرچی جگە لە زەینكوێران و عەقڵكۆیلەكان، كەس باوەڕ بەم وێنەیە ناكات، چونكە كورد ئێستە بەشێك لە خاكێكی ئازادكراوی هەیە و لەوێوە گوزارشت لە قەبارە و ڕوانگە و خواستەكانی ناسنامەی هەموو كورد دەكرێت، بەڵام ئەوان دەیانەوێ لەمەش بدەن. لە كاتی جەنگەكەدا خۆشحاڵی و كەیفخۆشیی لایەنە ئۆپۆزسیۆنەكان بۆ لێدان لە باشووری كوردستان لەلایەن درۆنە ئێرانییەكانەوە، شتێك نەبوو دركی پێ نەكرێت.
ئەوانە پاش دەربڕینی هەستیان بۆ یەك نەتەوە و یەك زمان و یەك ئاڵابوونی ئێران، دووبارە جاڕی دیموكراسی و سیكیولاریزمان دایەوە، لە حاڵێكدا دیموكراسی هەرگیز لەگەڵ "یەك"دا تەبا نییە و ئەمە دژی جەوهەری سەتان ساڵەی مۆدێلە جۆراوجۆر و جیاوازەكانی دیموكراسییە، دیموكراسیی ڕاستەقینە بە "فرەیی"، "زۆریی"، "فرەچەشنی" و "فرەڕەنگی" مانا پەیدا دەكات. بۆیە دیموكراسی لە زۆربەی ئەو وڵاتانەی وەك ئێران كە مێژوویەك لە پاشایەتیی نادیموكراتانە و شكۆمەندیی بناژۆخوازانەیان هەیە، تەنانەت لە ئاستە زمانییەكەشدا بەدروستی و وردی ڕوو نادات، چ بگات بە ئاستی سیاسی و حوكمڕانی و گوزارشتكردنی لە ئیرادەی خەڵك و گەلان. ئەمە چارەنووسی شوومی دیموكراسیی ڕۆژئاوایە لە ڕۆژهەڵاتدا.