خوێندنەوە و قووڵبوونەوە لەسەر زێڕی ڕەش، یان هەمان نەوت بەبێ خوێندنەوەی لە ناو بازنەیەكی بەرینتری كولتوور و مێژووی مرۆییدا مانای خۆی نادۆزێتەوە. نەوت لە سەردەمی شۆڕشە پیشەسازییەكان لە ئەوروپا و بە دیاریكراوی لە ئینگلیزدا، وەك كاڵایەكی مەزن و بێوێنە بۆ بەرهەمهێنان بەكار هاتووە، بۆیە دەتوانین بڵێین نەوت لە سەرێكەوە بەند بووە بە پێشكەوتنی زانستی، لە سەرێكی تریشەوە گرێ دراوە بە بازرگانی و یارییەكانی بازاڕەوە. ئەم پرۆسەیە كە ناوی گەشەسەندن (Development) بوو، تەنیا بۆ ڕۆژئاوا ناوی گەشەسەندن بوو، ئەویش تا ئاستێك و تا قۆناغێك و دواتر هەر ئەم گەشەسەندنەیان بوو بە بەڵای چەك و شەڕە جیهانییەكان بۆ خۆیان و بۆ هەموو دنیا و گۆی زەویش.
بەڵام دەبێت بە تەنزەوە بڵێین، ئەمە دیمەنە جوانەكەی دۆزینەوەی نەوت و پێشكەوتنی زانست و بازاڕە كە ڕٶژئاوا سەرپشك و ئاشدانەری بوو بۆ خۆی و كۆمەڵگە و جیۆگرافیاكەی. دیمەنە ناشیرین و دزێو و نامرۆییەكەی هەر ئەوەبوو كە بۆ ڕۆژهەڵات بەگشتی و بەدیاریكراویش بۆ ڕٶژهەڵاتی ناوینی خستە ڕوو. دیارە بەریتانیا سەرپشكی ئەم قۆناغە نوێیەی نەوتدۆزی بوو كە لە ڕۆژئاوا توانای و وزەكانی ئاشكرا كرابوو، بەڵام لە ڕٶژهەڵات لە چوارچێوەی نەوتدزیدا خۆی دەبینییەوە! یەكەمین بیرە نەوتی دۆزراوە لە ڕۆژهەڵاتی ناوین، لە ئێران و لە شاری مەسجد سلێمان بوو كە خۆی لە بنەڕەتدا شارێكی كورد و لوڕن نەك فارس.
هەڵكۆڵینی ئەم بیرە نەوتە لە نێوان ساڵەكانی ١٩٠٨ بۆ ١٩٢٨ی زاینی بوو كە لەلایەن كۆمپانیای نەوتی باشووری ئێرانی و ئینگلیز بەڕێوە دەبرا، كە دواتر هەنگاو بە هەنگاو دەركەوت كە ئینگلیزەكان چۆن خاكی ئەو وڵاتەیان دۆشی و كڵاویان لەسەر مێژوو و مرۆڤایەتی نا، دوو دەیە دواتر د. محەمەد موسەدیق هەوڵی دا نەوتی ئێران میلی بكاتەوە، بەڵام بە كودەتای ٢٨ی گەلاوێژی ١٩٥٣ دەوڵەتەكەی موسەدیق هەڵوەشایەوە. مێژووی ئێران و هەموو وڵاتانی ناوچەكە و بگرە دنیایش لەم پلانە داگیركار و داپڵۆسێنەرانەیەی ڕٶژئاوا و لە سەرووی هەمووشیانەوە ئینگلیز بێبەش نەبووە. كەواتە نەوت و زانست و بازاڕ، تەنیا ئەو كاڵا و ئامرازانە بوون كە كەوتنە دەست سیاسییە بازرگانەكانی دنیا و هەموو دنیایان پێ بریندار و نەخۆش كرد.
بمانەوێ و نەمانەوێ ئەمە بەشێك لە ڕاستیی مێژووی دنیا و پاژێك لە چیرۆكی پێشكەوتنی مرۆڤایەتییە كە لە ڕٶژئاواوە نەخشەكەی بۆ داڕێژرا. ئێستەش لە شێوە و شكڵێكی تردا دنیا و بەتایبەتی ڕۆژهەڵاتی ناوین و لە هەمووشیان زیاتر كوردی بێ دەوڵەتی دابەشكراوی گەمارۆدراو، لە ناو ئاوەها تەلیسم و ئەفسوون و نەفرەتێك دەژی كە پڕۆژەی سێ گۆشەی نەوت، زانست و بازاڕ بە سەرپشكی ئینگلیز دروست كردووە. بۆیە بەگشتی دەتوانین بەم ئەنجامگیرییە بگەین كە مێژووی نەوت، ئەگەر بۆ زۆربەی وڵاتانی پێشكەوتوو و بەشێك لە وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی بە ئاستی خۆی خێر و بێر و داهاتی بەدواوە بووه، ئەوا بۆ كورد بەتایبەتی سەرچاوەی نەهامەتی و نەگبەتی بووە، بەو مانایەی لە هەر شوێن و جیۆگرافیایەكی كورد نەوت هەبووبێت، لە كرماشانەوە تا كەركووك پلانی ستراتیجیی درێژخایەن و كورتخایەنی داگیركەران بۆ توانەوەی كورد و لاوازكردنی هێز و تواناكەی لەو جیۆگرافیایە، دواتر گۆڕینی باری دیموگرافیی بە تەواوەتی بەكار هاتووە.
ئەگەر بڵێین داینەمۆ و گرێپووچەكەی هەموو شۆڕشە كوردییەكان بەشێوەیەكی توند و تۆڵ بە پرسی نەوتەوە گرێ درابووە، زیادەڕۆییمان نەكردووە، سەردەمێك هێنری كیسینجەر؛ وەزیری دەرەوەی پێشووی ویلایەتە یەكگرتووەكان و ڕاوێژكاری ئاسایشی نەتەوەیی ئەمەریكا بە نیسبەت نەوتی وڵاتانی عەرەبی و كەنداوەوە گوتبووی، ((باشە كە ئەوان جارێ لە نرخی نەوت تێنەگەیشتوون!)) ئەم تێنەگەیشتنەی عەرەبەكان لە بەها زانستی و پیشەسازییەكانی نەوت ئێستەشی بە دەمەوە بێت، وەك خۆی ماوەتەوە و لە باشترین حاڵەتدا، لە قەتەر و كوێتەوە بگرە تا عەرەبستان و میسر لە پلەی مەسەرفكەر و بەرخۆری ئەو كاڵا و ئامراز و پڕۆژانەن كە ڕۆژئاوای نەوتسێن بەرهەمی دێنێت.
وڵاتانی عەرەبی لەلایەكەوە وایان پێ باشە پارەی نەوت، سەرفی خۆشگوزەرانیی زێدەڕۆیانە و باڵەخانە و تاوەری مەزن و كچوكاڵی ئێرانی و توورانی ڕووت و... بكەن، لەلایەكی تریشەوە خزمەتی حەماس و قاعیدە و جیهانی عەرەبی- ئیسلامیی بكەن. ئەمە وێنەیەكی سەرمایەدارانەی كارەستاوییە، ڕاستییەكەی ڕۆژئاواش ڕووبەڕووی نابێتەوە و هەر ئەمەی دەوێت، ڕۆژئاوا هیچ كات عومەر موختارەكان پەسند ناكات، بەڵام تەنانەت دەتوانێ لە گەڵ سەدام حوسێندا بۆ چەندان دەیە هەڵبكات و لە هەمبەر خۆراك، نەوتی لێ وەربگرێت بۆ عێراقی گەمارۆدراوی پاش داگیركردنی كوێت. ئەگەر هەموو وڵاتە عەرەبییەكان لە كەوانە و چەماوەیەكدا ڕێژەی بەرهەمهێنانی نانەوتییان هەڵسەنگێنین، بە دڵنیاییەوە بە ئاسانی بەم ئەنجامە دەگەین كە 80%ی ئابوورییەكەیان لەسەر بنەمای تاكبەرهەمییە كە ئەویش نەوتە.
ڕەنگە ئەگەر مۆدێرنیتە لە سەرێكەوە دیكارت و كانتی فەیلەسووفی لە پشتەوە بووە، لە ڕووە پیشەیی و سەنعەتیشەوە ئەو كانزایەی لە پشتەوە بووە كە ناوی نەوتە. لەو سەردەمەوە تا ئێستەش نەوت مەكینەی هەڵسووڕێنەر و وەگەڕخەری مۆدێرنەیە، نەوت هێزە، توانای پێشكەوتن و سووڕانەی كارگە گەورەكانی ڕۆژئاوایە، توانستی بەرهەمهێنانی چەكە، مومارەسەكردنی زانستە، بە دداننان بەم راستییە بە ئاسانی دەتوانین بڵێین، هەموو ئەو وڵاتانەی كە ئابوورییەكەیان تەنیا بە نەوتەوە (ئەویش بە ڕێژەیەكی بەرزەوە!) بەندە، خاوەنی هیچ بەرهەمهێنانێك لە هیچ ئاستێكی رژددا نین. تەنیا هونەری ڕاستەقینەی ئەم وڵاتانە بەرخۆری و مەسرەفگەراییە، واتە وەك بەختیار عەلی دەڵێت، ئەم نەتەوانە ئەگەر شەو بخەون و سبەی لە خەو ڕاست نەبنەوە، شتێكی ئەوتۆ لە دنیا ناگۆڕێت. دیارە مەبەستی دیاریكردنی ڕۆڵ و پێگەی هەر نەتەوە و كەلتوورێكە لە بەڕێوەبردنی دنیا.
بۆ تێگەیشتن لەم بابەتە با بهێنینە پێش چاوی خۆمان، ئەگەر ژاپۆن لە بواری بەرهەمهێنانی تی ڤی و كۆمپیوتەر و ئەندازیاری و... چالاكییەكانی ڕاگرێت، ئایا كاریگەرییەكەی لەسەر هەموو بازاڕەكانی دنیا و تەنانەت ژیانی مرۆڤەكان لە هەموو دنیادا نابینرێ؟ وەڵامەكە ڕوونە، بەڵام ئایا دەتوانین بۆ وڵاتە عەرەبییەكانیش هەر هەموویان قسەیەكی وەها بكەین؟! وەڵامی ئەمەش هەر ڕوونە.