ئەحمەدی خانی (١٦٥٠-١٧٠٧ز) شاعیر و نووسەر و ڕۆشنبیر و فەیلەسووفێكی گەورەی كورد بوو. یەكێك لە بەناوبانگترین شاعیرە كلاسیكییەكانی نەتەوەی كورد و لووتكەی شیعری كوردی. ئەحمەد كوڕی ئەلیاس كوڕی ڕۆستەم، لە ساڵی ١٦٥٠ی زاینی لە دایك بووە، نازناوی شیعریی خۆی لە عەشیرەتی خانی وەرگرتووە. ساڵی ١٧٠٧ لە شوێنی لەدایكبوونی خۆی بە ناوی بایزید كۆچی دوایی كردووە و لەوێ بەخاك هاتووەتە سپاردن.
خانی هەر لە سەرەتاوە دەیزانی كە نووسینی كوردی خوێنەری كەمی هەیە و ئەو كتێبانەی بە كوردی دەینووسین، ناتوانن بگاەنە ژمارەیەكی زۆر خوێنەر، لەبەر دوو هۆكار، ئەوانیش لەلایەك ئەو كۆمەڵگەیەی كە ئەحمەدی خان تێیدا ژیاوە زۆرتر نەخوێندەوار بووە. لەلایەكی ترەوە زمانی نووسین و خوێندنەوە لەو سەردەمەدا زۆرتر عەرەبی و فارسی بووە. نووسەرانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و لەوانەش نووسەرانی كورد، كتێبیان بەو زمانانە نووسیوە.
ئەحمەدی خانی گرنگییەكی زۆری بە زمانی كوردی داوە وەك هەڵوێستێك لە دژی دەسەڵات و وەك ڕەخنەیەك لە كورد خۆی، چونكە پێی وابوو بەخێرایی رادەستی ئاغا و حاكمی بێگانە دەبن.
گەر دێ هەبووا مە ئیتیفاقەك
ڤێكڕا بكرا مە ئینتیقادەك
رۆم و عەرەب و عەجەم تەمامی
هەمیا ژ مە تا دكر غوڵامی
تەكمیل دەكر مە دین و دەولەت ،
تەحلیل دەكر مە عیلم و حیكمەت !
بەرهەمەكانی:
عەقیدەی ئیمان:
بە وتاری و شیعر لەسەر پێنج پایەی ئیمان بە ئیسلام نووسراوە. لە ساڵی ٢٠٠٠ لە سوید بڵاو كراوەتەوە. كتێبی بچووكی بیروباوەڕی ئیسلامییە، چەند وانەی زانستی (ئیلاهیات).
نوبارا بچووكان:
لە ساڵی ١٦٨٣ نووسراوە، فەرهەنگێكی عەرەبی-كوردییە لە شیعردا بۆ ئەوەی منداڵانی كورد فێری زمانی عەرەبی ببن كە ئەو سەردەمە زمانی ئاین و زانست بووە. بۆ یەكەمجار لە ساڵی ١٩٢٦ لە ڕواندز چاپ كراوە.
مەم و زین:
شاكاری مەم و زینی ئەحمەدی خانی كە لە كۆتایی سەدەی حەڤدەیەمدا نووسراوە، بەناوبانگترین داستانی عەشقی تراجیدی و نەتەوەییە لە مێژووی ئەدەبی كوردیدا. داستانەكە لە ڕۆژی جەژنی نەورۆزدا دەست پێدەكات، كاتێك "مەم" (كوڕی كاتبی میر) و "زین" (خوشكی میری بۆتان) بە ڕێكەوت لە ناو خەڵكدا یەكتر دەبینن، لە یەكەم نیگاوە دەكەونە داوی خۆشەویستییەكی قووڵ و پاكەوە، بەڵام ئەم عەشقە ڕووبەڕووی كۆسپێكی گەورە دەبێتەوە كە ئەویش كارەكتەری بەدكار و فیتنەچی، "بەكۆ" (بەكور)ە؛ بەكۆ بە درۆ و چەلەحانێ میر لە مەم ڕەش دەكات و وا پێشان دەدات كە ئەم پێوەندییە زیان بە شكۆ و دەسەڵاتی میر دەگەیەنێت، ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی میر ڕێگری لە هاوسەرگیرییان بكات و مەم بخاتە بەندیخانەوە. داستانەكە بە كۆتاییەكی دڵتەزێن كۆتایی دێت، كاتێك مەم لەناو گرتووخانەدا لەبەر ئازاری دووریی زین گیان دەسپێرێت، زینیش لەسەر تەرمی مەم لەبەر خەم و پەژارەی قووڵ كۆچی دوایی دەكات؛ كاتێكیش میر لە ڕاستیی فیتنەكەی بەكۆ تێدەگات، فەرمان دەكات بەكۆ بكوژرێت و لە تەنیشت گۆڕی ئەو دوو دڵدارە بنێژرێت.
ئەحمەدی خانی لە ڕێگەی ئەم عەشقە پاكەوە نەك هەر چەمكێكی عیرفانی و فەلسەفی (گۆڕانی عەشقی زەوینی بۆ عەشقی خودایی) پێشكەش دەكات، بەڵكو لە پێشەكییەكەیدا داستانەكە دەكاتە هێمایەكی سیاسی بۆ دۆخی نەتەوەی كورد كە تێیدا مەم و زین هێمای كورد و نیشتمانن، بەكۆش هێمای ئەو دووبەرەكی و فیتنە دەرەكی و ناوخۆییانەیە كە هەمیشە ڕێگر بوون لە یەكگرتوویی و گەیشتنی كورد بە ئاواتەكانی.
خانی ئاماژەی بەم ئەم هۆكارانەی خوارەوە داوە بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی كوردی:
1.هێزی سەربازی، لەشكرێكی بەهێز كە بە چەكی هاوچەرخ تەیار كرابێ. لە ڕووی مێژووییەوە باس لەوە دەكات كە چۆن سوپای ڕووسیا بووە سەركردەی دنیا. باسی گرنگی هێز لەو سەردەمەدا دەكات، چونكە زمانی سیاسی ئەو سەردەمە زمانی هێز بووە، بوونی ئەو هێزە بۆ پاراستنی وڵات لە هەڕەشەی هێرش و داگیركاری لەلایەن وڵاتانی ترەوە.
2.یەكڕیزی، ڕێگەیەكی گونجاوە بۆ هەموو گەلان، پێكهاتەكان، گرووپەكان بۆ دۆزینەوەی ڕێگەی دروستی دەسەڵات و پێكەوەژیان، بەتایبەت بۆ ئەوانەی ئامانجێكی بنیاتنەریان هەیە بۆ گەیشتن بە دۆزی ڕەوای خۆیان. خانی مەبەستی ئەوەیە كە نابێت كۆمەڵێك میر و میرنشین و عەشیرەت و خێڵ و بنەماڵە و حزب بە دەسەڵات و سەركردایەتی خۆیان هەبن، بەڵكو هەموویان لە ژێر ناوی یەك نەتەوەدا یەك گوتاریان هەبێت بۆ دامەزراندنی دەوڵەت.
3.ئاین، (هەموو ئاینەكان) دێن بۆ خزمەتی مرۆڤایەتی. ئەو دەیەوێ ئاین بەكار بهێنرێت بۆ خزمەتكردنی دەوڵەت بۆ بنیاتنانی كۆمەڵگە و دروستكردنی تاك. واتە تاكەكان نابێت خزمەتكاری ئاین بن، بەڵكو ئاین خزمەت بە تاكەكان بكات.
4.زانین، مەعریفە لە هەموو شتێك گرنگترە، چونكە تەنیا بەم دوو شتە دەتوانین بە زیرەكی بگەین. ئەگەر مەعریفە نەبوایە ژیان و گەردوون پڕ دەبوو لە نەفامی و هەموو شتێك بێمانا دەبوو. یەكێك لەو فاكتەرانەی كە لە پڕۆژەكەیدا بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی كوردی دووپاتی لەسەر كردەوە هانی تاكەكانی دەدا بۆ ئەوەی خۆیان پەروەردە بكەن و بزانن چی لە دنیای دەوروبەریاندا دەگوزەرێت.
5.سەركردەی بەهێز و قارەمان، ئەو كەسەیە كە خاوەنی كەسایەتی، هۆشیاری و توانایەكی بەرزە بۆ ئاراستەكردن و بەرەوپێشبردنی كۆمەڵێك كەس یان كۆمەڵگە بەرەو ئامانجێكی دیاریكراو.
لە كۆتاییدا دەكرێت بڵێین پڕۆژەی ئەحمەدی خانی بۆ دەوڵەتبوونی كورد، تەنیا خەونێكی شاعیرانە نەبووە، بەڵكو ستراتیجێكی فیكری و هەمەلایەنە بووە كە تێیدا "خامە" وەك چەكێكی نەتەوەیی بۆ داڕشتنی بنەماكانی "دەوڵەت" بەكار هاتووە. خانی لە ڕێگەی شاكاری (مەم و زین)ەوە، كێشەی كوردی لە داستانێكی دڵدارییەوە گۆڕی بۆ هاوكێشەیەكی سیاسیی قووڵ.
مەرجەكانی خانی بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی كوردی كە خۆیان لە یەكڕیزیی سیاسی، هێزی سەربازیی هاوچەرخ، سەركردایەتیی كاریزماتیك، مەعریفە و بەكاربردنی ئاینەكان لە خزمەتی مرۆڤایەتیدا دەبیننەوە نەك هەر بۆ سەردەمی خۆی، بەڵكو بۆ دۆخی ئێستەی نەتەوەی كوردیش وەك نەخشەڕێگەیەكی زیندوو و واقیعی دەمێننەوە. ئەو پێمان دەڵێت كە گەیشتن بە دەوڵەت و پاراستنی شكۆی نیشتمانی، پێش هەر شتێك پێویستی بە تێپەڕاندنی ناكۆكی ناوخۆیی و چەكداربوون بە زانست و هۆشیاری هەیە.