مەلەفی میلیشیا نایاساییەكان و دۆسیەی چەكداماڵینی گرووپە چەكدارەكان لە عێراقدا، هەمیشە یەكێك بووە لە تەوەرە هەرە ئاڵۆزەكانی ناوەندی ڕامیاریی بەغدا. لە ناو ئەم ململانێیە بەردەوامەدا زۆرجار هێزە شۆڤێنییەكان و نەیارانی هەرێمی كوردستان، هەوڵ دەدەن بە پاساوی جۆراوجۆر ناوی هێزی پێشمەرگەی كوردستان بخەنە ناو هاوكێشە نایاساییەكانەوە تا ڕاستییەكان لەچاوی خەڵكی چەواشە بكەن. ئەم كێشەیە تەنیا ململانێیەكی میدیایی سادە ناگرێتەوە، بە پێچەوانەوە پێوەستە بە قووڵایی تێگەیشتن لە دەستوور، شەرعییەتی دامەزراوەیی و پاراستنی سەروەریی دەوڵەت، كاتێك پێویست دەكات سنوورێكی ڕوون لە نێوان هێزی فەرمیی دەستوورییەكان و دیاردەی چەكداریی سەرپێچیكاری بكێشرێت.
لە ناو كۆڕ و كۆبوونەوەكانی كایەی ڕامیاریی عێراقدا، هەر كاتێك لە پشت پەردە یان لە كۆبوونەوە فەرمییەكاندا باس لە دۆسیەی چەكداماڵینی میلیشیا چەكدارەكان دەكرێت، ڕاستەوخۆ شۆڤێنیزمەكان و نەیارانی كوردستان ناوی هێزی پێشمەرگە دەهێننە بەرباس و دەیانەوێت تێكەڵ بەم بابەتەی بكەن. ئەم بەراوردكارییە نادروستە كە لە ناخی كینەیەكی لە مێژینەی سیاسییەوە سەرچاوەی دەگرێت، هەوڵێكە بۆ شێواندنی ڕاستییەكان و پەردەپۆشكردنی ئەو واقیعە سەربازییە مەترسیدارەی بەغدا پێوەی دەناڵێنێت. هەندێك لە میدیای كوردیش جا بەئەنقەست بێت یا لە نەزانییەوە؛ چما هەنگوینی لە كلۆرە دار دۆزیبێتەوە، ئەم باسە دەكاتە مانشێتی میدیاكەی.
بۆ پووچەڵكردنەوەی ئەم چەواشەكارییە و تێگەیشتن لەم هاوكێشەیە، سەرەتا پێویستە جیاوازیی نێوان "شەرعییەتی دامەزراوەیی" و "دیاردەی چەكداریی سەرپێچیكار و میلیشیاگەری" لە ڕووی مێژوویی و دەستوورییەوە لێك بدرێتەوە.
هەرێمی كوردستان بەپێی دەستووری هەمیشەیی عێراقی ساڵی ٢٠٠٥، قەوارەیەكی فەرمی و شەرعی و ددانپێدانراوە كە لە سەر بنەمای فیدراڵیی داڕێژراوە. لە ناو ئەم پێكهاتە یاساییەدا، هێزەكانی پێشمەرگە وەك هێزی فەرمی و پاسەوانی هەرێم پێناسە كراون، ئەمەش لە مادەی ١٢١ (بڕگەی پێنجەم)ی دەستووردا بە دەقێكی ڕوون چەسپێنراوە. پێشمەرگە دامەزراوەیەكی یاسایی پێگەیشتووە كە خاوەنی پلەبەندیی سەربازیی فەرمییە و سەرچاوەی دارایی و پڕچەككردنی لە چوارچێوەی یاساكانی دەوڵەتدایە. بوونی پێشمەرگە بۆ پاراستنی نیشتمانێكە كە دەستوور ددانی پێدا ناوە، لەبەرئەوە ناسنامەی ئەم هێزە بە چەمكی بەرگریی ڕەواوە گرێ دراوە و بوونی ئەو بەرهەمی قەیرانێكی كاتی نییە و بەبڕیارێكی كەسی دروست نەبووە، وەك جەنابی سەرۆك بارزانی فەرموویەتی: "پێشمەرگە بەبڕیارێك دروست نەبووە تا بەبڕیارێك هەڵبوەشێتەوە".
لە بەرانبەردا واقیعی دروستبوونی میلیشیا چەكدارەكان سەرپێچیكردنی تەواوی مادەی ٩ (بڕگەی یەكەم/أ)ی هەمان دەستوورە، كە بە ڕوونی دروستكردنی هەر هێز و میلیشیایەكی سەربازی لە دەرەوەی چوارچێوەی هێزە چەكدارەكانی دەوڵەت قەدەغە دەكات.
لێرەوە كێشەی سەرەكی لە "مەرجەعییەتی بڕیار"دا خۆی حەشار دەدات؛ هێزەكانی پێشمەرگە لە ڕووی فەرماندەییەوە سەربە دامەزراوە فەرمییەكانی هەرێمی كوردستانن (سەرۆكایەتیی هەرێم و وەزارەتی پێشمەرگە) و ئەركەكانیان لە چوارچێوەی سیستمی بەرگریی گشتیی وڵاتدا جێگیر كراوە، بەڵام میلیشیا چەكدارەكان لۆجیكی فرەمەرجەعی پێڕەو دەكەن و بڕیارەكانیان لە جیاتی فەرماندەی گشتیی هێزە چەكدارەكانی عێراق، لە ناوەندە حزبی، ئایدۆلۆجی و ئەجێندا دەرەكییەكانەوە سەرچاوە دەگرێت.
لە ڕووی تیۆریی سیاسیی هاوچەرخەوە، بەتایبەت لە دیدی زانای كۆمەڵناس (ماكس ڤێبەر)دا، ناسنامەی هەر دەوڵەتێكی ڕاستەقینە بە "قۆرخكردنی هێزی ڕەوا و مۆنۆپۆڵی هێز لە چوارچێوەی یاسادا" دیاری دەكرێت. لۆجیكی فرەمەرجەعی لە بڕیاری تەناهیدا كە لای میلیشیاكان دەردەكەوێت، ئەم مۆنۆپۆڵە یاساییە وێران دەكات و هەیبەتی نیشتمانی بە تەواوی لە ناو دەبات. كاتێك ناوەندگەلێكی چەكدار توانای گرتنەبەری هەڵوێستی سەربازیی سەربەخۆیان لە دەرەوەی ڕەزامەندیی دەوڵەت دەبێت، چەمكی سەروەری چاوگەكەی خۆی لە دەست دەدات. دەوڵەتی سەقامگیر لەسەر هاوسەنگیی هێزی نێوان میلیشیا چەكدارەكان بنیات نانرێت، بنەمای مانەوەی دەوڵەت تەنیا لە ژێر سایەی سەرەوەر بوونی یاسادا گەشە دەكات.
جیۆگرافیا و سروشتی ئەركەكان، جیاوازییەكی تری كرداریی نێوان ئەم دوو هێزەیە كە قووڵایی مەترسییەكە پێشان دەدات. پێشمەرگە هێزێكی نیشتمانیی بەرگریی ناوخۆییە كە ئەركەكەی تەنیا پاراستنی سنوورەكانی هەرێمی كوردستان و دانیشتووانەكەیەتی لە مەترسییەكانی تیرۆر، هەمیشە وەك هێزێكی پارێزەر لە سەنگەرەكاندایە و دەست لە كاروباری مەدەنی و دامەزراوەكانی دەوڵەت وەرنادات. بە پێچەوانەوە مەترسیی گەورەی میلیشیاكان تەنیا لە ناوخۆدا كورت نابێتەوە، كارەكانیان سەرجەم سنوورە نیشتمانییەكانی بەزاندووە. ئەم گرووپانە لە ڕێگەی ئەنجامدانی هێرشی سەربازی بۆ سەر وڵاتانی دراوسێ و ناوچەكە، پێگەی دیپلۆماسیی عێراقیان خستووەتە ژێر پرسیارەوە و وڵاتەكەیان كردووەتە گۆڕەپانی یەكلاكردنەوەی ململانێ هەرێمییەكان. ئەم ڕەفتارە سنووربەزێنانە، سەرەڕای تێكدانی پێوەندییە نێودەوڵەتییەكان و دروستكردنی مەترسیی گۆشەگیریی دارایی و سیاسی، متمانەی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و وەبەرهێنەرانی دەرەكی لاواز دەكات.
ئەو مشتومڕە چەواشەكارانەی شۆڤێنیستەكان لە بەغدا بەرانبەر پێشمەرگە سازی دەكەن، تەنیا تەكتیكێكە بۆ دوورخستنەوەی سەرنجەكان لەسەر ئەو هێزە نایاساییانەی عێراقیان بەرەو ناسەقامگیری بردووە. لێرەوە بە تەواوی ڕوون دەبێتەوە كە هێزی پێشمەرگەی كوردستان قەوارەیەكی یاسایی، نیشتمانی و دەستوورییە، ئەركەكەی تەنیا بەرگریكردنە لە ژیان و سەقامگیری، بۆیە بە هیچ جۆرێك لەگەڵ لۆجیكی میلیشیا یاساشكێنەكاندا بەراورد ناكرێت.
هێزەكانی پێشمەرگە لەسەر بنەمای شەرعییەتی دامەزراوەیی بنیات نراون و قەڵغانێكی فەرمین بۆ پاراستنی دەستوور، لە كاتێكدا گرووپە چەكدارەكان سەروەریی دەوڵەت و داهاتووی عێراق دەخەنە مەترسییەوە. هەوڵی شۆڤێنیستەكان بۆ تێكەڵكردنی ناوی پێشمەرگە لە دۆسیەی چەكداماڵیندا، تەنیا تەكتیكێكی چەواشەكارانەیە بۆ پەردەپۆشكردنی واقیعی مەترسیداری بەغدا و دوورخستنەوەی سەرنجەكان لەسەر یاساشكێنیی راستەقینە. چەمكی سەروەری و مانەوەی دەوڵەتیش تەنیا لە ژێر سایەی جیاكردنەوەی هێزی شەرعی لە دیاردە چەكدارییە دەرەكییەكاندا گەشە دەكات.