لێكۆڵینەوە و وردبوونەوە لە فكری سیاسی هاوچەرخ بەبێ گەڕانەوە بۆ بیردۆزی "گرێبەستی كۆمەڵایەتی" (Social Contract) تێڕامانێكی ناكامڵ دەبێت. ئەم چەمكە فیكرییەی كە لەسەر دەستی بیرمەندانی وەك تۆماس هۆبس، جۆن لۆك و ژان ژاك ڕۆسۆ پەرەی سەند، تەنیا مۆدێلێكی تیۆری نییە بۆ شەرعییەتـدان بە دەسەڵات، بەڵكو "گرێبەستی كۆمەڵایەتی" وەك ڕێككەوتننامەیەكی نەنووسراو، هەم بەڵێنێكی ئەخلاقی و هەروەها بنەمایەكی بیركردنەوەیە. لەم هاوكێشەیەدا هاووڵاتی بەشێك لە ئازادیی خۆی یان مافی بەرگریكردن لە خۆی دەبەخشێتە دامەزراوەیەك بە ناوی دەوڵەت، لە بەرانبەردا دەوڵەت پابەند دەبێت بە دابینكردنی ئاسایش، دادپەروەری و زەوینەسازی بۆ ژیانێكی لەبار و شایستە. بەڵام كاتێك ئەم چەمكە فەلسەفییە دەهێنینە ناو واقیعی ئاڵۆز و مێژوویی عێراقی ئێستەوە، دەبینین ئەم مۆدێلە كلاسیكییە هەر بە تەواوی داڕووخاوە. عێراقی ئەمڕۆ بووەتە گۆڕەپانی ململانێیەكی قووڵی فیكری لە نێوان پێكهاتە سیاسییەكان و خواستە نوێیەكانی نەوەیەك كە دەیەوێ مانا بۆ چەمكی هاوڵاتیبوون بگەڕێنێتەوە.
بۆ تێگەیشتن لە ڕەگی ئەم داڕووخانە، پێویستە سەیری ژێرخانی سیاسی عێراقی دوای ساڵی ٢٠٠٣ بكەین. ئەو سیستمەی لەو قۆناغەدا دروست بوو، لە جیاتی داڕشتنی گرێبەستێكی كۆمەڵایەتی لەسەر بنەمای "تاك و دەوڵەت"، پەنای بردە بەر مۆدێلی "پێكهاتەگەرایی" (المحاصصە). لەم مۆدێلەدا دەوڵەت ڕێككەوتن لەگەڵ هاووڵاتی ناكات وەك مرۆڤێكی سەربەخۆ، بەڵكو مامەڵە لەگەڵ پێكهاتە مەزەوی، نەتەوەیی و خێڵەكییەكان دەكات. لێرەوە كە تاكی عێراقی ناچار كرا بۆ بەدەستهێنانی سەرەتاییترین مافەكانی وەك كار، ئاسایش و خزمەتگوزاری، هتد.. بگەڕێتەوە بۆ ناو ناسنامە لاوەكییەكەی و لە ڕێگەی ناوەندگیری حزب و پێكهاتەكانەوە مامەڵە لەگەڵ دەوڵەتدا بكات. ئەم دۆخە چەمكی سەروەریی دەوڵەتی لەناو برد و واقیعی عێراقی گۆڕی بۆ ئەوەی كە هۆبس بە "فەوزای فرەدەسەڵاتی" ناوزەندی دەكات؛ دۆخێك كە تێیدا لە جیاتی یەك ناوەندی شەرعی بۆ چەك و یاسا، چەندان كایەی هێز، چەكداری و دارایی جیاواز دروست دەبن كە بەردەوام كێبەركێی لاوازكردنی دەوڵەت دەكەن.
لەم ساڵانەی دواییدا ململانێ فیكرییەكان توندتر بوون كاتێك كە نەوەیەكی نوێ لە عێراقدا هاتە پێشەوە. ئەم نەوەیە لە كایەیەكی كراوەی دیجیتاڵیدا گەورە بووە و دوور لە ئایدۆلۆجیا كۆنەكان بیر دەكاتەوە، تووشی نامۆبوونێكی قووڵ بووە لەگەڵ دەسەڵاتدا. لای ئەم گرووپە كۆمەڵایەتییە كێشە هەیە لە شەرعییەتی ئەخلاقی و فیكری سیستمەكە، ئەوان چیتر ئامادە نین لە ژێر سایەی "ئاسایشی ساختە"دا بژین كە تێیدا ئازادی و كەرامەتی مرۆڤ دەبێتە قوربانی. لێرەوە هۆشیارییەكی نوێی سیاسی سەریهەڵدەدات كە داوای "دەوڵەتی هاووڵاتیبوون" دەكات. ئەم پێشوەچوونە فیكرییە كە لە بزووتنەوە ناڕەزایەتییەكان و تێڕوانینی ڕۆشنبیریی گەنجاندا دەبینرێت، گواستنەوەیەكی گرنگە لە چەمكی گەل وەك "كۆمەڵە پێكهاتەیەكی دابەشبوو" بۆ چەمكی گەل وەك "تاكگەلی خاوەن مافی یەكسان".
لەم ناوەندەدا گەشەی خێرای تەكنەلۆجیا و سۆشیال میدیا ڕۆڵێكی یەكلاكەرەوە بەڵام ئاڵۆزی بینیوە. لەلایەك ئەم ئامرازانە هاوكار بوون لە دروستكردنی "فەزایەكی گشتی" نوێ لە دەرەوەی كۆنترۆڵ و سانسۆری نەریتی دەسەڵات، كە تێیدا گەنجان دەتوانن پێكەوە گوتارێكی ڕەخنەیی قووڵ دژی گەندەڵی و پشككاری بنیات بنێن. لەلایەكی تریشەوە هێزە چەقبەستووەكانی ناو دەسەڵات، بە خێرایی لەم گۆڕانكارییە تێگەیشتن و دەستیان كرد بە بەكارهێنانی "پۆپۆلیزمی دیجیتاڵی" و سوپای ئەلیكترۆنی بۆ شێواندنی ڕاستییەكان، بڵاوكردنەوەی ناوزڕاندن و قووڵكردنەوەی هۆشیاریی مەزەوی و توندڕەوی فیكری. ئەم كێشمەكێشە دیجیتاڵییە پێشان دەدات كە جەنگی ڕاستەقینە لە عێراقدا لەسەر گۆڕینی هۆشیارییە؛ جەنگێك لە نێوان میراتی دۆخی ستەمكاری و خواست بۆ بنیاتنانی داهاتوویەكی مۆدێرن.
دەرەنجامەكانی داڕووخانی ئەم گرێبەستە كۆمەڵایەتییە ئێستە تەنیا لە ڕووی سیاسییەوە نابینرێن، بەڵكو لە ئاستی ئابووری و قەیرانی ژینگەییشدا ڕەنگیان داوەتەوە. دەوڵەتێك كە بە تەواوی پشت بە ئابوورییەكی تاك سەرچاوە (الریع النفگی) دەبەستێت و داهاتی گشتی بۆ كڕینی دڵسۆزیی سیاسی و دامەزراندنی بێسەروبەر بەكار دەهێنێت، چیتر ناتوانێ لە بەردەم هاوكێشە نوێیەكانی دنیادا خۆی ڕابگرێت. كاتێك گەنجێكی دەرچووی زانكۆ دەبینێت كە لێهاتوویی و بڕوانامەكەی هیچ بەهایەكی نییە ئەگەر سەربە لایەنێكی دەسەڵات نەبێت، لای ئەو چەمكی "پابەندبوونی مەدەنی" بە تەواوی لەناو دەچێت. لێرەدایە كە گوتەكەی ژان ژاك ڕۆسۆ بە تەواوی ڕاست دەردەكەوێت: كاتێك دەسەڵاتدار یان دەوڵەت مەرجەكانی پەیماننامەكە پێشێل دەكات و كەرامەتی مرۆڤ دەخاتە مەترسییەوە، هاووڵاتییان لە ڕووی ئەخلاقییەوە لە پابەندبوون ئازاد دەبن و مافی سروشتی خۆیانە داوای داڕشتنەوەی سیستمەكە بكەن.
عێراقی هاوچەرخ لە قۆناغێكی تێپەڕینی مێژوویی و فیكریی سەختدایە. مۆدێلی كۆنی فەرمانڕەوایی كە لەسەر بێدەنگكردنی كۆمەڵگە و دابەشكردنی دەستكەوتەكان لە نێوان چەند لایەنێكی دیاریكراودا دامەزرابوو، گەیشتووەتە بنبەستێكی پێكهاتەیی. چارەسەركردنی ئەم قەیرانە نیشتمانییە لە ڕێگەی گۆڕانكاریی ڕووكەشی یان چاكسازیی كاتییەوە ناكرێت، بەڵكو پێویستی بە گۆڕانكارییەكی بنەڕەتی هەیە لە تێڕوانینی فیكری بۆ خودی دەوڵەت. عێراق پێویستی بە داڕشتنەوەی "گرێبەستێكی كۆمەڵایەتی نوێ" هەیە؛ گرێبەستێك كە تێیدا "یاسا" تاكە سەرچاوەی ڕێكخستنی پێوەندییەكان بێت، چەك لە دەستی دەوڵەتدا كورت بكرێتەوە و دەرفەتەكان لەسەر بنەمای دادپەروەری و لێهاتوویی دابەش بكرێن. تەنیا لە ڕێگەی ئەم گۆڕانكارییە فیكری و پێكهاتەییەوەیە كە عێراق دەتوانێت لە بازنەی داخراوی فەوزا و ململانێی پێكهاتەیی ڕزگاری بێت، هەنگاو بەرەو قۆناغی دامەزراوەیی و پاراستنی كەرامەتی هاووڵاتییانی بنێت