"زۆر كەس ئینتەرنێت و تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان بێ بەرنامە بەكاردێنن و پێویستە پەروەردەیەكی ئەلیكترۆنی هەبێت"

لەگەڵ بوونی چەندان تەنگژەی جیاجیا كە كۆمەڵگای مرۆڤایەتیان كردووەتە ئامانج، دەروونی تاك و ئاشتی و ئارامی ناو خێزانەكان بوونەتە قوربانی سەرەكیی ئەو دۆخەی دروست بووە، د یووسف عوسمان، شارەزای دەروونی لە دیمانەیەكی "وشە"، دووپاتی كردەوە كە تەنگژەكانی دوایی كاریگەرییەكی دەروونیان لەسەر تاك دروست كردووە.       

 

كاتێك لەرووی سایكۆلۆجییەوە باسی تاكی كورد دەكەین، بە شێوازێك لە شێوازەكان رووخاوە، ئەوەیش بەهۆی ئەو تەنگژانەی هەن، دیارە كاتێك كێشەكان زۆر دەبن و چارەسەریان نابێت، دەبن بە تەنگژە، ئێستە تاكی كورد لەناو چەندان تەنگژەكدا دەژی وەك "ئاسایشی تاك"، "ئابووری"، "كەرامەت"، "نەبوونی متمانە"، "نەبوونی ئایندە"، ئەوانە وایان كردووە جۆرێك لە پەشۆكاویی دەروونی بەسەردا بچەسپێت و بگاتە ئاستی نەخۆشییە دەروونییەكان، واتە نەخۆشییە دەروونییەكان زیادی كردووە.

زۆرجار كێشەكان هەموو جیهانی گرتووەتەوە، وەك تەنگژەكانی كۆرۆنا و ئابووری، بەڵام لە هەندێك وڵات تاك پاڵپشتی هەیە بۆ ئەوەی بتوانێت لەو تەنگژە دەرباز ببێت، بەڵام ئەو پاڵپشتییە بۆ تاكی كورد فەراهەم نییە و هیچ پلانێك نییە بۆ ئەوەی تاكی كورد هەست بە ئارامی و دڵنیایی بكات و ئیرادەیەكی بەهێزی هەبێت و پلانی رۆژانەی خۆی هەبێت، بۆ ئەوەی ئەو تەنگژانە تێپەڕ بكات یان خۆی لەگەڵ كێشەكاندا بگونجێنێت.

گەنجانی هیوایان هەیە بتوانن كار بكەن و خێزان دروست بكەن، بەڵام بەهۆی ئەو كێشانەوە ناتوانن

لە وڵاتانی دنیا لەسەر ئاستی تاك و خێزان و دەوڵەت پلانیان هەیە، كاتێك تووشی هەر تەنگژە و كێشەیەك دەبن، بەدیلیان هەیە بۆ ئەوەی تاك تووشی سەرلێشێوان نەبێت و پێوەندییە كۆمەڵایەتییەكان و خێزان هەڵنەوەشێتەوە، بەداخەوە لای ئێمە هەندێكجار كاریگەری خێرای لەسەر خێزان دەبێت و هەڵدەوەشێتەوە و تاك تووشی بێئومێدی دەبێت لە ژیان، بەتایبەتی گەنجانی هیوایان هەیە بتوانن كار بكەن و خێزان دروست بكەن، بەڵام بەهۆی ئەو كێشانەوە ناتوانن.

بەپێی ستاندەری جیهانی ئەگەر كێشەیەك چارەسەر نەكرا و كێشەی دووەم و سێیەمی بەسەردا هات، دەبێتە تەنگژە، ئەگەر ئەویش بۆ ماوەی شەش مانگ چارەسەر نەكرا، كاریگەریی نەرێنی لەسەر كۆمەڵگا و تاك دروست دەكات و رووداوی گەورە دروست دەبێت، لە ئەنجامدا چەند شتێك دروست دەبێت، وەك لەدەستدەرچوونی تەناهی، واتە ئاسایشی تاك لە رووی خۆراك و دەرمان و پارێزراو نابێت، تا ئاستی بوونی هەڕەشە لەلایەن تاكێكی بەرانبەر بەخۆی و شەڕ لەسەر بچووكترین شت دەكرێت، بۆیە ئەو تەنگژانە كاریگەرییەكی دەروونیان لەسەر مێشكی تاك دروست كردووە.      

لە 2019 كاتێك تەنگژەی كۆرۆنا هات، خەڵك تووشی فۆبیا بوو و هۆشیاری ئەوەی نەبوو چۆن خۆی بپارێزێت، كەسانێك پەتاكەیان تێپەڕاند، بەڵام ترسەكەیان مایەوە، زۆرجار تاك لەگەڵ كێشەی كۆرۆنا تووشی كێشەی ئابووری و قەرزاری هاتەوە یان خێزانێكی ئارامگر نەبوون بۆ رووبەڕووبوونەوەی، ئەوەیش لە ئەنجامی نەبوونی هۆشیاری یان پەروەردەیەكی دروست بە بوونی ویستێكی بەهێزەوە، كۆرۆنا بووە كارەساتێك بۆ ئێمە، مایەپووچبوونی بازاڕ و قەرزاری خەڵك و ناڕێكی خەرجكردنی مووچە و داخرانی قوتابخانە و فەرمانگەكان، جیا لە تەنگژەی تەندروستی، خێزانەكان تووشی بێكاری بوونەوە، منداڵەكان لە ماڵەوە ئالوودەی یارییە ئەلیكترۆنییەكان بوون، ئەوانە بوونە تەنگژەیەكی دەروونی لەسەر تاك، قسەی بەرپرسانیش كە گوتیان ساڵی داهاتوو قورستر دەبێت، ئەوە ترسێكی گەورەتری دروست كرد و بێمتمانەیی لای خەڵك بەرانبەر بە دەوڵەت دروست كرد.

لەكاتی كۆرۆنادا هەڵوەشانەوەی خێزان و گرێبەستە ئابوورییەكان دروست بوو و خەڵكێكی زۆر بێكار بوون و تووشی شەڕ و نەهامەتی بوون و كۆچكردن بەردەوام بوو، ئەوانە هەمووی كاریگەریی دۆخەكە بوون و زەحمەتیش بوو خەڵكەكە بگەڕێتەوە دۆخی پێشوو، بۆیە بۆ چارەسەركردنی دۆخەكە، پێویستە حكوومەت بەرنامەی هەبێت و دۆخی ئابووری خەڵك چاك بكات و دڵنیایی مووچە هەبێت، كە دڵنیایی بازاڕ دروست دەبێت، هەروەها گەڕاندنەوەی متمانە بۆ كەرتی تەندروستی كە بۆ تەواوی خەڵك بێت، بۆیە گەڕانەوە بۆ ژیانی ئاسایی دەبێت لە گەڕانەوەی متمانە بە دەوڵەتەوە دەست پێ بكات.   

*ئێستە بە گەورە و بچووكەوە خەریكی مۆبایل و ئینتەرنێتن، بەتایبەتی تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان سنووری كات و شوێنیان نەهێشتووە، كۆمەڵگەی كوردی چەند كاریگەرە بەو شەپۆلە و پێویستە چی بكرێت بۆ كۆنترۆڵكردنی؟

كێشەی مۆبایل و ئەینتەرنێت و تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان نەخۆشییەكی جیهانییە، خەڵكانێكی زۆر پێوەی ئالوودە بوون، لەدوای مادە هۆشبەرەكانیشەوە ئینترنێت و تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان لە پلەی دووەمی ئالوودەبوون دێت، بەپێی رێكخراوی تەندروستی جیهانی یەكێكە لە نەخۆشییەكانی سەردەم كە پێی دەگوترێت، "نەخۆشییە ئەلیكترۆنییەكان"، تاكی كورد لە چوار بۆ 16 سەعات خەریكی بەكارهێنانی تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان و ئینتەرنێتە لە تەمەنی نێوان حەوت بۆ 55 ساڵیدا، عێراق بە هەرێمی كوردستانیشەوە، سێیەم دەوڵەتە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست زیاتر ئالوودەی سایتە سێكسییەكانە، ئەوەیش تەنگژەیەكی ئەخلاقی و خێزانی دروست كردووە.

ناپاكیی هاوسەری ئەلیكترۆنی دروست بووە و ئەوەندەی لەگەڵ فیلمە پۆرنەكانەوە خەریك دەبێت، ناتوانێت لەگەڵ هاوسەرەكەی خۆی ئەو جۆش و خرۆشە و دڵنیاییە دروست بكات، واتە نەبوونی دڵنیایی سەرجێگایی، كەسێك بەرانبەر بە مۆبایلەكەیەوە بەدیار فیلمەكانەوە هەست بە چێژ دەكات، بەڵام لەگەڵ خێزانەكەی نا، ئەوەیش تەنگژەیەكی ئەخلاقی هاوسەری و سۆزداری نێوان هاوسەرانی دروست كردووە و نەخۆشییەكە زۆرینەی تاكی كوردی گرتووەتەوە، تەنانەت كاری كردووەتە سەر داهێنان و هزری تاك و تووشی لەبیرچوونەوە و خەمۆكیی ئەلیكترۆنی و گۆشەگیریی كۆمەڵایەتی و كەمبوونەوەی پێوەندیی سۆزداری ناوخێزان بووە و بووەتە ترازان و هەڵوەشانەوەی خێزان، ئەوانە هەمووی هۆكارەكەی ئەوەیە خەڵكانێكی زۆر ئینتەرنێت و تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان بێ بەرنامە بەكاردێنن، ئەگینا لەهەموو دنیا ئەوە هەیە، بەڵام بە بەرنامە و بۆ ئامانجێك بەكاردێت، بۆیە بۆ كۆنترۆڵكردنی ئەو بابەتە، پێویستە پەروەردەیەكی ئەلیكترۆنی هەبێت.

   

*بەرنامەی راگەیاندن و كەناڵە تەلەڤزیۆنی و میدیاییەكان لە چەند بوارێكی كەم خۆیان حەشار داوە، رەنگە بە مەبەست و بێ مەبەست كولتوورێكی جیاواز لەوەی كوردی پەخش بكەن، كاریگەریان چییە؟

بەپێی وەزارەتی رۆشنبیری 800 كەناڵی تەلەڤزیۆنی لۆكالی و سەتەلایەت و سایت و رۆژنامە و رادیۆ و میدیایی هەن، لە هیچ وڵاتێكی گەورەی دنیا ئەو ژمارەیە نییە، كەچی ئەوانە هیچیان ئامانجێكیان نییە، جگە ئامانجی حزبی و خۆدەرخستن، زۆرینەی بەرنامەكان ئەگەر لە هەفتەیەك و لە یەك كەناڵدا وەری بگرین، 99%ی بەرنامەكانی سیاسی و چۆن رەخنە بگرین و شەڕ لەنێوان دوو كەسی جیاواز بێ بوونی ئامانج هەیە، هیچ بەرنامەیەكی كۆمەڵایەتی و خێزانی نییە، بەتایبەتی ئەو زنجیرە دراما دۆبلاجكراوانە بێ بەرنامە كراوە و هیچ شتێكی لە ئێمەوە ناچێت، نە جلوبەرگ و كولتوور و قسەكردن و پێوەندیی نێوان ئەندامانی خێزان و بووەتە شەپۆلێكی هەواڵگری بۆ تێكدانی سیستم و كولتوورە جوانەكەی گەلی كورد.

زۆرباش دەزانین چەندان رووداو و كارەسات بەهۆی لاساییكردنەوەی ئەو زنجیرە دۆبلاجكراوانەوە روویان داوە، زۆرجار قسە و جوێن و گرتەی ناشیبرینی تیادایە، بۆیە میدیاكان كۆمەڵایەتی نین و سیاسی و زنجیرە دۆبلاجكراوەكانن و بێسەروبەرییەكی زۆری پێوە دیارە و تا ئێستە بەرنامەی تەرفیهی دیاری نەكراوە، واتە تەرفیهی و كۆمیدی و ئاهەنگی و كۆمەڵایەتی پێناسە نەكراون و جیا نەكراونەتەوە، بەرنامەیەك بۆ كچ و بێژەرێكی جوان دەكەن بۆ دەرخستنیان، نەك دانانی بێژەرێك بۆ بەرنامەیەكی كۆمەڵایەتی، ئەوەیش كارێكی ناشایستەیە.

لەبەرنامەی منداڵاندا، نیوەی بەرنامەكە چێشتخانەیە و باسی دروستكردنی خۆراكە، نازانم خواردن بۆ ئەوەندە گرنگ بووە كە لە راگەیاندنەكان ئەوەندە باسی بكرێت، كاتێك 86%ی رێكلامەكان لەسەر برنج و دۆشاوی تەماتەیە و لەسەر داهێنانێك نییە، قوتابییەك داهێنان دەكات یان كتێبخانەیەك دەكرێتەوە یان كتێبێك دەردەچێت رێكلامی بۆ ناكەن، بەڵام بۆ خواردن هەموویان رێكلامی بۆ دەكەن، ئەوانە بوونەتە سەرلێشێواندن و بوونی كولتوورێكی شێوێندراو لەناو كۆمەڵگاكەماندا، بۆیە دەبێت راگەیاندن بە سیستماتیك بكرێت و و هونەری رەسەنی جاران بێتەوە، پێویستمان بە بنیاتنانەوەی بنەماكانی خێزانە، چونكە ئەوانە وایان كردووە زۆر خێزان بڕیار بدەن سەیری تەلەڤزیۆن و كەناڵی ئاسمانی نەكەن.